Tlaih Fung

Miphun a liannganter tu cu dinnak a si. (Phungthlukbia 14:34)

Showing posts with label Seminar. Show all posts
Showing posts with label Seminar. Show all posts

Sunday, August 11, 2013

Khrihfa bu thancho nak ding ah a herh mi Phun Nga


Cung Bik
Bible cang thimmi
 Jerusalam khuachung ah khan an va lut i cu ka ah cun thlacam awk ah a tu le tu a bu teinan i pum (Lam 1:13-14). A zummi vilte cu i kom thipthep tein khua an sa (Lam2:44), Ni fate in a bute in biakinn chungah khan an i pum i, an inn ah khan rawl an i hrawng cio hna i lunglawmhnak lungthin le toidornak lungthin he rawl cu an ei. Pathian kha an thangthat i mi vialte nih an hmaizah hna. Cun khamh a si liomi hna cu Bawipa nih ni fate in an bu chungah khan a luhter lengmang hna.
Biahram dawmhnak
Tuchun kan chan kan zoh tik ah mah ti hin kan hmuh khawh hna.  zeipoah theih khawh mi (avialable) chan ah kan um. Thawngpang (information) hi theih a fawi tuk cang. Computer pakhat le iphone pakhat te hmanthiam hrim ahcun hngalh le theih duh mi cu theih khawh le hngalhkhawh dih a si ti tluk chanah kan phan cang. Cun ihmuhthiam le icohlanthiam (inclusive) chan kan phan cang. Innka kau pi on le i cohlan dih cio hi kan duh cang. Mizei paoh hi thatnak te te an ngei cio ko ti hi cohlan a si cang. Keimah Ruahnak, zumhnak  le theihnak hna kha a tha bik tiah ruah chan a sit i lo. Cun ikomkhawh dihnak le ipehtlaikhawh dihnak (relative) chanah asi cng. Ahopoah he ichonh, ikomh le riantuan ti khawh  chan a si cang. A tawinak in kan chim ah cun miphun, biaknak le ram thleihdannak  ngeih loin a hopaoh he ipehtlaih in rian a tuanti can asi cang. Khrifabu hna i komh dih in zapi caah riantuan ti hna hi aherh cang. kal ti usih law tuan ti ko usih” ti can asi  cang. Mah  i theihdih khawhnak, icohlandih khawhnak le ipehtlaih khawh dihnak (available, inclusive, relative) chanah kan nun cang caah thil  sining hi aa tleng dih cang. Hi chan ahcun Obama bantuk nehsawh mi miphun (minak) hna zong president a si cang. Aung San Suh Kyi zong nih kawlram ramsifak tein vawlei a hninh cang.  Mah a thlengcuahmah mi vulei le chan  ah Khrihfabu i zor chuk lei hna  panh tawn. Cucaah Khrihfabu hi zeitin dah kan thanchoter ve lai, hmai lei ah kar kan hlan khawh chin lai ti kha ruah chih hna usih ti ka duh ve. Kan Khrihfabu hi a zorchunk nak hnga lo ding caah bawmtu thil Phun nga in ka van langter ve lai.
  1. Pathian mi hman Hruai tutha  
Jesuh nih a chim mi cu Mi fapa cu midang nih a rian ţuanpiak dingah ka ra lo sihmanhsehlaw midang an rian ţuanpiak dingah ka ra (Mark 10:45), Mitcaw nih mitcaw kha a hruai ahcun an pahnih tein khor chungah an tla lai (Matt. 15:14). Kan Bible chungah Pathian mi hman hruaitu tha tampi an um Moset,Abraham, Joshua  etc….   BUDDHA nih a chim mi cu  In khawhnak hi a harbikmi ziaza pakhat a si sihmanhsehlaw a ing khomi pa caah cun teinak a si, (Endurance is one of the most difficult disciplines, but it is to the one who endures that the final victory comes). John F. Kennedy nih cun “Miphun le ram nih nangmah ca I tuahţuanpiak nakin nangmah nih miphun le ram caah tuahţuan ding I zuam” ti ve.         Gen. Montgomery nih, "Hruaitu tha cu thilṭha tuah dingah hmuitinmi lam leiahh a kalpi khotu  an si i, mi nih zumtlak in a nungmi an si" a ti. American President Truman cun, "Midang lung fiang lak in a chim kho i a chim bantuk in  tuah tu an si”a ti.  Jeferry John cun, "Midang nih an thilti khawhnak cio a hman a thiam tu an si”, a ti. A cung lei i ka van langhter mi bantuk hi kan herhmi cu a si.  Hruai tu tha nih cun mipi cah a tha dingmi le Khrihfbu caah a tha dingmi rian kha thate in tinhmi lam a kal piak hna lai i, cu rian cu zumh awk tlak te in le Pathian ttih/ bochan chan nak he ral tha ngai in a kal pi kho tum ah ca nak in midangca thatnak lei a kalpi tu hruai tu kha kan Khrihfabu than chonak ding caah a herh mi a si.
  1. IPUMPEKNAK (COMMITMENT) Rom.12:1-3
 A ho dah a an  au tu a si? (What is your call?) Khrihfami zapi   nih kan theih fiang hma sat a herh. Kan nih cu Pathian nih kawhmi le Pathian kutchuak kan siti kha theih kan herh. Pathian fa kan si caah kan Pathian caah kan i pumpek hrimhrim kha a herh. Ipumpeknak kan ti mi cu nunnak dihlak i pumpeknak,taksa, thinlung, thlarau le ngeihmi vialte (seriously, earnestly, sincerely, sacrificially) ipekchanh a si. Cu kan ipumpek dingmi cu Paul a nunnak le a cakuat zohchih in hmuh khawh le theih khawh a si. Pathian caah kan i pumpekawk a si. Paul cu anung mi raithawinak bantuk in a nunnak kha Pathian caah aa pum pe (Rom.12:1). Pathian cu a kan sertu le a kan dawtu, a kan Khamhtu, le a kan umpi tu Immanuel Pathian a si. Harnak, lungreithiehnak le vansan kan ton tikah a kan umpi tu a si. Kan nih cu miphun dang hna caah cite le mei bantuk in al ve ding le ceu ve ding in thimmi miphun kan si. Cu ruang ah ram kip le miphun kip ah Bawipa nih a kan thlah. Cu caah kan zei zong te (ka taksa/thinlung/thlarua) hi Pathian caah kan i pumpek awk hrim a si. Paul nih mi caah I pumpek ding in thazaang a kan pek (Gal. 6:10). Kan cawnmi fimnak le thiamnak hna hi khrih ram caah santlai mi a si khawh nak hnga kan I pumpek chinchin a herh . Kan tuanmi rianah kan ipumpek awk hrim a si. Paul nih arian ah aa pum pe mi le cohlan awk mi si tuah u a ti. Bawipa nih a khinh mi rian cu thawngtha chim  le Khrih ram kauhter a si.  Cu thawngttha cu zahpi lo, lungdongh lo tein le lungtho te in a chim (Rom.1:14-16; II Tim. 1:11-12). Meeting tikah lung thawhngai i, tuan tak tikah tlau lengmang. “Aw aw aww” ti tung i daitlan ngai. Mah bantuk hna hi khrihfa bu derthawm nak lei tu a si ti zong philh lo ka duh fawn. Cu vialte a ruang cu kan chim/tuan mi ah ipumpek taktak lo caah khin a si bik. Cucaahkhrihfabu nih kan zapi cah a tha dingmi le ttuan ding mi  kan rian cu  ipumpeknak  le biatak te in kan ttuan awk si. kan rian kha kan upat a hau. Khrihfabu kan rian ah le thawtha bia kan phuan nak, Ramthar rian kan ttuan nak hna ah khrihfa bu dih lak kan ipimpek taktak le thazang kan chuah taktak hi tu chunk an Khrihfabu thancho nak ah a herh mi a si. 
  1. Lungrualnak ( Unity) John 17:21, Slam 133:1-3
Khrihfabu chungah lungrual nak hi a herh taktak mi a si cu lungrual tein um khawh nak dingah Bawizisuh zong nih thla ka cm a ti John17:21. Lungrual cu thluachuah hmuh nak le tei nak a si nak zong Sam 133:1-3 chungh fiangte in kan hmuh fawn. Cun Filipi 2:2 Kan fial duhmi hna cu hihi a si: lungthin ah i khat u, pakhat le pakhat i daw u, lungrual tein um u law kaa lawmhnak hi tlinter u. Pakhat le pakhat i entainak le mah pumpak thangṭhat kawlnak kha nan lakah umter hlah u. Toidornak lungthin tu kha ngei cio u law midang nakin ka ṭha deuh tiah zeitikhmanh ah vaa ruat hlah u. Cun midang duhning kha hmuh thiam i zuam u law nanmah duhnak lawng kha ruat hlah u. Nan lungput cu Khrih nih a rak ngeihmi lungput kha si seh, ti kha kan hmuh fawn.
Cun Pakhat le pakhat kan siosel lo ding le thangchiat nak bia kan  Khrihbu chungah a um lo nak hnga zong kha an kan cawnpiak fawn.  Mathai 7:1-2 “Pathian nih an soi nakhnga lo, mi va soi hna hlah — midang na soi hna ning te khan Pathian nih an soi lai i midang cung i na hmanmi tahnak te kha Pathian nih na cungah a hman ve lai. Khrihfabu chung ah Pakhat le pakhat kan i soisel nak hna hi Khrihfabu thancho lonak a sit i zong philh hna hlah sih ti zong kan duh fawn. Efesa 4:15 kannih cu dawtnak lungthin in biatak kha kan chim deuh awk a si i kan lu a simi Khrih leiah khan a lam kip in kan ṭhan awk a si ati. Cucaah Khrihfabu chung um mi zapite in lungrual te le dawtnak thin lung he Khrih ram caah rianttuan tti cio, thazang chuah cio kha kan Khrihfabu thancho nak ah  kan herh.
  1.  Hawikomhnak (Fellowship) Lamkaltu 2:42
 Khrihfa bu pakhat caah i hawikomhnak nun hi a biapi tukmi a si. Hawikomh nak ngeih lo ahcun Khrihfabu  ṭha si khawh a si lo. Khrihfabu chungtel dih lak kha tel kho ding mi hawikomhnak tampi in kan ser le kan tuah a hau. Lamkaltu 2:42 Lamkaltu hna cawnpiaknak ngaih awkah khan atu le atu an i pum i hawikomhnak ah khan an i tel i hawikomhnak rawl an dum ṭi i thla an cam ṭi lengmang. 1Korin 7:24 U le nau hna, Pathian nih an kawh hna i nan siningte khan Pathian he i hawikomhnak chungah cun um ko u. Filipi 2:1 Khrih chung i nan nunnak nih khan an ṭhawnter hna maw? A dawtnak nih khan nan hna an ngamter hna maw? Thlarau he hawikomhnak nan ngei maw? Pakhat le pakhat nan i daw in nan i zaangfah maw? Filemon 1:6  Khrih chung i kan nunnak ah thluachuahnak kan hmuhmi vialte hna hi, a zummi kan si ca i kan i hawikomhnak nih hin thuk deuh in a sullam kan hngalhter seh, ti hi ka thlacamnak a si tawn. Kan Bible chungah tampi kan hmuh khawh. I hawikomhnak hi a biapi tuk ti mi kha a lang. Cu kan I hawikomhnak ah cun khrihfabu thanchonak cah hawikomhnak kha a rak. Cucu zumtu hmasa nun nak zongah kan hmuh khawh. Khrihfa bu chungah kan tuah dingmi hawikomhnak hna cu Abu in  Pathian thangtthat ttinak, thlacamtti nak, “The Church cannot proved without prayer” Khrihfabu cu thlacam nak lo in cun a a thangcho kho lo tiah Mother Treasure ati. Khrihfabu pi chungah Bible cawnpiak nak (Bible study) tam deuh in ngeih a hau, (Bible cawnnak a tlawm tuk caah zei thei lo mi nih kan zumhnak an kan buaiter tawn). Cun a bu fatete in ser (Cell group), abu in khualeng chuahti nak hna in hawikomhnak hna ser an hau.
  1. Ramthar rian (Mission) Mathai 28:19
Khrihfa bu kan ti mi nih cun ramthar rian (mission) kha a tuan hrimhrim a hau. Kan Bible zoh tik ah mission rian tuan nak lawng te kan hmuh. Mathai 28:19 Cucaah khuazakip ah va kal uh law miphun vialte kha ka zultu ah va ser hna u; Pa le fapa le thiangthlarau min in tipilnak v ape hna…(Mar 16:Luk 24:1-12, Jhn 20:1-10) ati.  Pual zong a rian ttuan nak kan zoh tik ah a lung a van I thlen (pianthar) bak in a tuan mi cu Ramthar rian kha si colh. Ram tharrian ttuan nak Khrihfabu nun nak hi cu then awk a tha lo mi a si. Cun Jonah zong kha ramthar/Ram mui ah kal a fiang tthiam (Jonah 1:2). Ralph Winter, Missiologist nih cun “Bible hi Mission hrampi a si lo, Mission hi Bible hrampi a si” a ti. Emil Bruner nih mei cu a alh/kangh lawngah a nun bantuk in Khrihfabu zong hi ramthar rian a tuan lawngh a nung ve."The Church exists by Mission as Fire exists by Burning" ti kha rak chim bal ve. Khrihfabu nih ramthar rian hi kan thanchonak a sit i kha chim duhmi a si. Cubantuk in Jone Stock nih a chimve mi cu ti a dil mi cu a thu i a nam caah dinti tha a si kho lo cu bantuk in khrihfabu  kan ti mi zong hi mi dang caah, zum lotu caah kan luang lo a si ahcun tlanh awk tha mi Khrihfabu a si kho lo tiah a ti ve “Nunnak Meifar pakhat te ka ngei i, a ceumi khua ah vang loin a muimi khua ah ka van lai” - John Keith Falconer. Khrihfabu a thanchonak ding ah le a ngan a dammi Khrihfabu si nak dingah cun Ramthar rian (mission) hi Khrihfabu i nih kan ttuan hrimhrim kha a rak herh mi cu a si. Cu ramthar rian ttuannak hi zum tu hna i kan kengruang ruh pi a si awk a sit i kha langhter ka duh. Kan zumh nak hna cu Ramthar (mission) rink an ttuanka ah fak deuh in kan langhter khawh hi a rak herh ngaingai mi a si kha kan hmuh khawh.
Biadonghnak
Angan dam mi Khrihfabu le a thangchomi Khrihfabu (Church) hi a phunphun in hrilhfiah le chim khawh cio a si ko lai. Hmuh ning zong a dang lengluang ko hnga. Cu zong cu an mah le ram le thil um tuning nih a pek ruang ah a si cio ko lai. Tu chunk an Khrihfa bu dirhmun kan mah khap tawk te in ka cuanh ve ningah cun a cunglei I ka van langhtermi thil panga (5) hna hi that e in kan kal pi khawh ahcun Khrihfa bu cu than nak lam zei maw zat cu a um hrim ko lai ti ah ka ruah ning a si. Cucaah Kan Khrihfa bu cio ah hin Bawipa ttih mi le Pathian a bochanmi, Pathian mi hna hruaitu kan herh, Zum tu hna dih lak hi Pathian cah nunnak ipumpe taktak cio mi si kan herh fawn. Pathain biain hawikomhnak thuk deuh in kan ngeih I cu kan I hawikomhnak cu zumnak ah thazang thawng chin in kan lak nak I hawikomhnak a si a hau. Lai mi hi lung a rual kho lo ngai mi kan si an tit awn, nain Zumtu tha um nak Khrihfa bu taktak cu Lungrualnak/lungthin I khah nak  um aherh, cu hnu  lawng thawnnak a ngei lai thluachuak mi Khrihfabu a si lai. Cun Ramthar rian kha biatak te in a ttuanmi khrihfabu si ding kha pathian nih an kan fial mi a sic ah kanzapi te in zumtu dihlak Ramthar rianttuannak ah kan thinlung thazang a pe kho mi Khrhfa in chungkhar si kan herh hringhran. Phungchimtu 4:12 pakhat lawng a teitu ral kha pahnih nih cun a rak doh khawh lai. Thum thlak hrihrual cu a fek I chah a harmi a si ti ban tuk khan Khrihfabu chung um mi kan zai te in thumthlak hri banban tuk in kan komh cio hna kn tan ti ah khan cun  Bawi rian kan ttuannak le sehtan rl kan doh nak ah thawn nak kan ngei lai. Kan khrihfabu cu a ngamdam mi khrihfa bu ah cng lai i, Cun khamh a si liomi hna cu Bawipa nih ni fate in an bu chungah khan a luhter lengmang ko  hna lai. A thangchomi khrihfabu ah cang ko lai. Bawipa nih kan zapi te caah thluachuah kan pek iak ko seh. Amen.
Cung Bik
Manila
Phillippines

Saturday, July 21, 2012

2013 Hnu Mission Rian Ṭuannak

1.      Lairam Khrihfa Tuanbia

Kan Lairam cu zapi nih kan theih bantuk in American missionaries pawl rianṭuannak thawng in khrihfa zumhnak le Khrihfa biaknak cu Lairam ah a hung phan ve. American missionaries pawl rianṭuannak cu chaklei Liatlang ah a si hmasa bantukin Khrihfa zumhnak le Khrihfabu zong hi Chaklei Laitlang ah a um hmasa. Asinain Laimi kan pa le rianṭuan nak thawngin thlanglei laitlangzong ah Khrihfa zumhnak le Khrihfa biaknak  nih a phanh ve hna i Khrihfabu zong a hung karh ti kha kan hmuh. Thlanglei Laitlang ah a hmasabik rianṭuan tu hmasa hna kan pa le hna cu Matu peng ah Rev. That Dun, Mindat pengah Rev.Lung Tum, Kanpelet peng ah Rev. Ceih Kio, Paletwa peng ah Rev. Ni Hmung hna hi an si.

II. Nihin Lai mi Khrihfa umtuning

Nihin ni kan Laitlang peng kulh pakua chung um Khrihfa thazang kan zoh tikah Pathian nih Laimi hi a kan philh lo, a kan dawt ve ko ti kan hmuh khawh. Zeitintiah,chaklei Laitlang um pengkulh paruk; Hakha, Than Tlang, Falam, Tidim, Tonzang, Matupi peng hna ahcun Khrihfa hi minung 100 ah sawmkua90 reng lo kan si cang tiah kan ti ahcun kan palh rua lai lo.

Midat peng kulh chungah a tang lei bantuk in a si

a.       Khua zapi                                             187
b.      Khrihfa khua                                        114
c.       Missionary  a lutrih lomi khua               40
d.      Mission ṭuanlio mi khua                        33
e.       Milu rel dih lak                                       44246
f.       Khrihfa dihlak                                        25272
g.      Khrihfa sirih lomi                                  18074    

Kanpetlet pengkulh chung    


a.         Khua zapi                                             114
b.      Khrihfa khua                                          44
c.       Missionary  a lutrih lomi khua                 30
d.      Mission ṭuanlio mi khua                          40
e.       Milu rel dih lak                                     19575
f.       Khrihfa dihlak                                       10687
g.      Khrihfa sirih lomi                                   8888

Paletwa peng kulh chung

a.         Khua zapi                                            40   
b.      Khrihfa khua                                         160 hrawng
c.       Milu rel dih lak                                      91112
d.      Khrihfa dihlak                                         57379
e.       Khrihfa sirih lomi                                    33733


  
          III. 2013 Hnu Mission Kong
2013hnu missionrunṭuannk ah CACC le CACC chungtel Khrihfabu hna nih a tnglei bantuk in rian I ṭuansehlaw  a tha hnga tihka ruah. 
1.      Lairam kulh ah pumpek in ṭuanding
2.      Lairam  leng um Asho kan nau le Gangaw peng chung Lai Buddist Kan unau hna  sinah ṭuan ding
3.      Kawlram chung kawlmi lak aah ṭunding

Acunglei ah kan langhter mi Thlanglei Laitlanag I Khrihfa umtuning kan zoh tikah thlanglei Lai tlang ah mission rianṭuan a hau rih ti fiangte in kan hmuh khawh. Missionary pawl lut in ṭuanrih lo mi khua zong an tam. Cun an minung lurel kan zoh tik zong ah Khrihfa si rih lo mi an tampi rih. Cu hlei ah ZBC nih CCOC program a dih hnu in thlang lei lai tlang ah misson ruanṭuan a ngol.  CCOC a dih in a tu 2011 kar lak Buddist biaknak lei in thlang lei Laitlang ah mission rian biatakte in an ṭuan ve tikah Khrihfa si cia mi hmenh Budist ah an cang ṭhan lai ti hi phan a um ngaingai. THil Um tu ning hi mah tin a si caah THlang  lei Lai tlangah hin mission rian kan ṭuan tiah a phungmen in in ṭuan si ti lo in biatak te in thazang chuah in ṭuan a hau. Cu lawngah Buddist nih mission an ṭuan nak  kan tei khawh lai. A phung  men I kan ṭuan ah cun mi kan tlai kho lai lo ti ah ka ruah. Biatak te in ka ti tikah an thlarau nunnak ca long si lo in pumas  lei in an thancho khawh nakhnga fakpi in rianṭuanpiak ding ti kha a si ko.

IV. Zei tin Rian a Ṭuan Lai?

2013 hnu mission rianṭuannak hi a tanglei bantuk in sisehlaw a ṭha hnga maw tiah ka ruat.
1.      CACC nih kum 2012 chungah Paletwa, Kanpelet le Mindat peng chungah survey that e in tuah ding. Cu ti I tuah tikah a tanglei hna hi biatak te in zohchih le ruahchih ding an si.
a.       Khua min
b.      Khua chung um milurel
c.       Khrihfa mi lu rel
d.      Tanghra awng mi
e.       Thangriat tiang kai mi
f.       Tangli awng in a chuak mi
g.      Ngan dam lei I zohkhenhnak
h.      An khua pawng I khau hna he anhlat neih le Paletwa khuapi he a hlat neih
i.        Pengkulh chung mapsui I cu map ah an khuamin pawl langhter ding
j.        Pawcawmnak lei an rianṭuannak
k.      An nunphung theihtlei
l.        An holhmi holh
m.    An ca ah bawmh a herhbik mi thil
2.Mission rian aa ṭuan tikah khua khat ah missionary pakhat chiah ti si lo in, a neih deuhmi khua li nga kha Field area pakhat  ah I chia sehlaw, cu field area pakhat ah thawngṭha chimtu pakhat, Sii lei zohkhenh tu pakhat le Fimnak lei cachimtu pakhat ti in missionary pathum chiah  in rianṭuanṭi hna sehlaw hmual a um deuh hnga maw ti ah ka ruah.
3. Tlah dingm missionary pawl kha ṭha te in training pek le an mah he rianṭuan ning ceihhmai nak le Khua khanṭi nak ngeih  hmasat ding. Cucu CACC hruainak in tuah ding.
4.  Missionary thlah mi khrihfa bu hna le thlahmi missionaries hna I tonnak le biaruahnak hi kum khat voikhat lengmang um sehlaw a ṭha tiah ka ruah. Cu ti I tonnak a um lo tik ah an herh mi zong ṭha te in theih khawh a um lo, an tonmi har nak zong a thei kho ti lo. Cu tikah zeitin bawmh ah a ṭha lai ti a thei kho ti lo.Cun ton nak le biaruahnak a um lo tik ah Khuapa khat chung lila ah Missionary pa li nga an um I cu Missionary lila kha an I hmu thiam lo tikah khuami tu kha an lung an buai ter ngaingai hna ti in thawng zong kan theih mi a um pah lengmang. Kha tiah mission rianṭuan mi hma a kal kho ti lo.
5. CACC hruainak in thlahmi Khrihfabu in hruaitu upa hna nih mission field ah va kal in caan hman ṭinak le thazang peknak hi kumkhat voikhat a si lo ah kum hnih voikhat tal in tuah nakum sehlaw a ṭha lai tiah ka ruah. A ṭha bik cu Khrihmas lr kum thar caan ah va kal hnawh I Christmas le Kum thar he an sinah caan va hmanpi. Cun Laksawng thil tete zong put I laksawng peknak zong umsehlaw a ṭha chinchin lai ti ah ka ruah.
6. Pumsa lei in ṭhancho nak hi mission field um mi hna ca ah special program I ngei sehlaw cu program ṭuanchuah khawh nak ding caah thlahtu bu nih budget sui in rianṭuan , cun NGO dangdang pawl he contact tuah in rianṭuannak a  um ahcn mission rianṭuan mi ah hmual a tampi a ngeihter lai ti ah zumhnak ka ngei.
7. Mission field pakhat I rianṭuannak kum 7 a tlin tikah kha kum 7 chung rianṭuannak kha zohṭhannak  le thil sining ceihhmaiṭinak tuahnak umsehlaw a ṭha lai. Cu zong cu CACC hruainak in I tuah sisehlaw a ṭha lai. Kha tin zohṭhannak le ceihhmaiṭinak  a herh ahcun hmailei caan rianṭuannak kha tampi thazang a pek lai hmual a ngeih ter lai tiah ka ruah.
8. Hi ti I thlanglei lai tlang mission rianṭuannak ceihfatin te CCC le Matupi I UTC in hruai tu pawl zong I tel kho ve hna she law a tha lai. CCC le UTC ah mission field lei in sianghngak chia pawl caah scholarship program zong ngeih in rianṭuanṭinak a um ahcun mission field rianṭuannak kha tampi thazang a pek lai I hmual a ngeihter lai ti ah ka ruah.
9. Mission ṭuanmi khrihbu in mino pawl hna nih mission field ah Gospel kal I mission field  I um mi mino pawl hna he hawikomh nak le Pathian thangṭhatṭinak ngeih ding. Kum fatin a tuah khawh lo ah, kum thum ah voikhat tal in hi gospel kalnak program ngeih ding. Khrihfabu pakhat lawng tuah a hardeuh ding si ahcun mission field area pakhat chungah ṭuanṭimi Khrihfabu pahnih thum I kawmh in gospel kal nak program ngeihding.
10. Himission rianṭuannak ah a thlahtu bu ( ramchung/ramleng) le mission field kar ah CACC  nih contact tuahpiak le thlangtlaknak tuah in hruai sehlaw a ṭha lai tiah ka ruah.
Cucu CACC EC in BM/Triennial biachahnak in I tuah sehlaw hi ngeih ding.

A cung lei I ka chimmi pawl hna hi keimah pumpak in mission rianṭuan nak kong he pehtlai in ka hmuhning le ka zeitin rianṭuan ah a tha lai ti ahruahning langhter mi si. Consultation ah a telmi rianṭuan hawi nan mah nih chap awk le remhawk a um mi poh kha chappiak in ka remhpiak u law a herh sic un EC in Trienniel tiang ah hi kong hi ceihhmai nak le biachahnak um sehlaw a ṭha lai ti ah ka ruah. Lungsaute in nan ka ngeihpiak mi cungah lunglawmhnak tampi ka ngei. Ka lawm.

Hla Aung
GS,CACC
Hakha
(2011 October 22,  CACC 2013 Hnu Mission Rianṭuannak Consultation, IBC)

Sunday, December 18, 2011

Israelmi Nun le Chinmi Nun Zohtinak

Biakam hlun cauk donghnak a simi Malakhi in Biakam thar cauk hramthawk Matthai karlak hi kum 400 hrawng a si. Hi caan hi Intertestamental Period tiah an ti. Hi kum 400 hi Silent years an ti. A ruang cu hi chungah hin Pathian thlami cathiang tialmi Profet pakhat te hmanh an um lo. Asinain hi caan lioah Alexander the Great cu 336 BCE lio ah hin Mesidonia le a dang Greek khuapi pawl uktu ah a hung cang. 332BCE ah Judah a tei. A pennak cu a van kauh i nitlak leiah Greek, nichuah leiah India, chakleiah Armenia, thlanglei ah Arabia and Egypt tiangin a tei dih hna.
Hi a pennak chungah hin miphun tampi, nunphung tampi le biaknak tampi an um caah, cu ram vialte hna cu lungkhat tein ka uk khawhnak le hruaikhawhnak dingah titeh asilai, Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning kha a pennak chungah hmanh dih dingin order a chuah. Hi ti a rak tuahnak hi Alexander the Great hi Greek philosopher a simi Aristole tangah sianginn a rak kaimi a si i, Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning hi tha tein a thei ngai ngai mi a sicaah a si. Hi pennak cu‘Hellenization’ ti a si i‘Hellen’ ti cu Greek ti a si ko caah‘Greek sinak karhter’ tiduhank khi a si ko. Alexander the Great nih a karhtermi Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning nih hin amah a thih hnu kum 1000 tiang hi vawlei cung a hip dih. Cucaah Judahmi hna nih a thaingbik tiah an ruahmi Jerusalem Biakinn chungah Antiochus Epiphanes timi pa nih kum 167 BCE ah voksa bakin raithawinak tiang a rak tuah.
. Hi pennak nih a tuahsermi vialte hna hi miphun tete caah harnak tuk cu a si lem lailo nain Sertu Pathian a biami Israelmi hna caah cun a kha tukmi le a fak tukmi pennak ah a hung cang ai. Cucaah Israelmi hna nih hi pennak tang ah an Holh le ca, Nunphun le khuaruahning a tlaulonak dingah an innchungkhar le biakinn (Synagogues) ah fakpi in nan rak cawmpiak peng ve hna.
Pathian thimmi miphun nih an holh le ca, nunphung le khuaruahning tlaulonak dingah fakpi in cu pennak tang ahcun an rak i zuam i, cu Israelmi asimi miphun hme te cu ral tiangin an rak tho len ve. Cu thil an tuahmi nih cun Israel miphun cu khawika an kalnak hmun poah ah techin fa par tiangin an holh le ca, nunphung le an khuaruahning kha an pawngkam thil sining nih a tleng kho hna lo.
Dr.Hre Kio nih Dingdi Mekazin, (Volume1, no1, 2005) I catlap 20 nak ah a tialmi cu “Goths mi hna hi Europe ram ah AD 400 hrawng I Rome rampi a hun dohtu le teitu an si. Goths sin I siangbawi a tuantu Ulfilas nih cu Goths holh in cun Baibal baibal a lehpiak hna I Baibal tlingte in an holh in an hun ngei ve. Asinain cu Goths holh cu duhsah tein a thi I, atu ahcun Goths holh a hmangtu an um ti lo. An baibal tu cu Library ah a um rih ko. A reltu an um tilo tikah cun holh thi ah a cang. An miphun zong a thi ve” tiah a rak tial. Hihi Chin miphun nih kan I zohchin dingah a baipi tukmi a si.
United Nations (UN) hi ram 51 nih October 24, 1945 ah rak dirhmi a si. Kan ram zong hi April 19,1948 ah a lut vemi a si. Cucaah kan ram zong nih Universal Declaration of Human Rights hi tha tein ka zulh ko lai tiah 1948 kum ah min a thut ve. Asinain kan ram uktu hna nih nihin ni tiang kan dirhmun ah an phan kho rih lo. Kan ram alan ( flag) thartu hi an thlen i, cu alan ( Flag) ah a zawng (color) 3 hna i an sullam cu miphun phun khat, biaknak pakhat le holh phun khat a hmang mi kan si ti langhternak a si.
Hi lungput, hruaining le pennak hi miphun dang caah cun biapi tuk a si lem lailo nain Sertu Pathian miphun a si vemi chin miphun nih cun fakpi in kan lungthin ah kan ruahawk a herh ve dingmi ‘Today issue’ pakhat bak a si cang. A hlei in thlanglei laitlang dihlak, kalay- kabaw – Gagaw, kawlrawn le hmun dangndang ah a ummi Chin miphun nih kan holh le ca, kan nunphung le kan biaknak hi a thancho venak dingah zeitindah kan thanchohter lai ti hi a tunak fak deuh in chin miphun nih kan ruah a herh cang? Kan innchungkhar, kan khrihfabu le kan miphun nih lungfim a za cang lo maw?
Chin miphun kan i fumton a herh ve cang lo maw? Kan peng, kan tlang le kan khrihfabu cio lawng ah maw kan dir peng lai? Kan miphun hruaitu pastor le upa hna nih zeitindah kan kalpi lai? Timi hi Pathian miphun a sivemi Chin khrihfami nih ruahlo awk a tha tilomi a si.
Cun kawlram chuaktak in ramkip a ummi Chin miphun zong Greek nunphung tangah aummi Israel miphun bang, nan umnak ram ca le holh, nunphun le nunzia nih nan fale nun hrawh hi a fawi tuk. Cucu tuchun ah ramkip a ummi Chinmi nih kan I ralrin dingmi Pakhat a si.Kan I ralrin lo ahcun kafa le cu nule pa ral, ning zahtertu ah an cang lai I, miphun tlau ah kan cang ko lai. Baibal ca chungah Lot nih ram tha ram rum a simi Sodom le Gomorrah khua kha aa thim. (Gen 13:10). Cu ram cu a rumtukmi asinain an sualtuk ah vanmi hmanh thleihhrem a timmi khua a si ai(Gen 19:5). Cucaah lot le a chungkhar cu harnak faktuk an tonnak khua le chungkhar tionak tuah a cang. (Gen19 :12- 29).
Chin miphun hi Pathian nih a kan dawttuk, a kan zokhenhtuk, lam a kan hruaituk i ram rum,ramtha ah a kan hruai kan ti lio caan ah hin, kan i thimmi ram hna hi kan innchungkhar caah harnak faktuk kan tonnak hmun ah a cang ve sual kho ko daw kaw. U le nau , nule pa hna fakpi in na sining, na innchungkhar le nan fale dirhmun kha ruah a cu cang lo maw? Kan umnak ram hi zeitluk in rum hmanh seh, kan innchungkhar hi zeitluk in rum hmanh usih, kan fale nih cawnnak sang le fimthiamnak sangsang in cawng hna sehlaw, Pathian a thilo mi ram, Pathian a thih lomi chungkhar le Pathian a thihlo fale an si ahcun cucu thih a nung tukmi dirhmun a si. Miphun tlaunak a si.
Israel miphun hna cu zeibatuk uknak le pennak tangah um hmanhhnashelaw an biaknak( Judaism) cu an Miphun sersiamtu cozah bak a si. Cawnpiaktu Moses, Joshua, …etc le Profet vialte hna hi an miphun himnak ah biaknak lei lawng siloin miphun dirkamhtu ah fakpi in thazaang a lami an si bantuk in kan nih chim miphun nih teh kan biaknak hi kan miphun kilkawmtu ah kan hmang kho ve cang lai lo maw? Chinmi phun nih Luput pipa kan ngeih a herh cang.
Kan “Zawtnak” kan i theih ahcun kan damnak ah ‘sii din’ lawng a tan bantuk in, kan nih chin miphun nih Israel miphun bang, Greek pennak tangah fakpi in an i zuam bantuk kan innchungkhar, kan khrihfabu le kan miphun pi nih fakpi in kan cawlcangh le kan i zuam venak dingah kan lungput hi kan sersiam a hau ve cang.
Zohchihmi cauk:
1.Lee I.A. Levine, “The Age of Hellenism: Alexander the Great and the Rise and Fall of the Hasmonean Kingdom,” in ancient Isreal: A short History from Abraham to the Roman Destruction of the Temple, Hershel Shanks,ed.,( Washington:SPCK,1988).
2. ABehera, From Law to Grace (Sourjya Printers,2009).
3. David F. Hinson, OLD TESTAMENT INTRODUCTION 1: HISTORY OF ISREAL,(Kottayam:ISCPK,1990).
4. VIMALA PAULUS, INTERODUCING CHRISTIAN EDUCATION,(DARDRAS:THE DIOCESAN PRESS,1986).
5. JAMES E. REED RONNIE PREVOST, A HISTORY OF CHRISTIAN EDUCATION, (USA:BROADMAN &HOLMAN PUBLISHERS,1993).

Sang Uk Cung
Serampore College/University
Serampore,India.

Sunday, November 6, 2011

Pope Nun le tuchan Hruaitu Nun zohtinak

By Pastor Sang Uk Cung
Biahram domh
Vancung kainak “lehhmah” a rak zuartu Pope (Roman Catholic a ngan bik tlangbawi) nih Thiangthlarau hruainak zoh lo bak in an nawlngeihnak lawngin khrihfabu an rak hruai tikah zeibantuk dah a rak cang ti le tuchan ah Khrihfabu hruaitu hna le cawnpiaktu hna nih zeibantuk in dah kan khrihfabu kan hruai hna ti zohthannak hi a biapi tukmi Issue a si caah kan dirhmun van I zohthannak ding caah kan van langhter ve.
Roman Catholic hruaitu Pope Hmasabik:
Jesuh thih hnu in AD1500 hlan khrihfabu cu Orthodox le Roman Catholic lawng an si kan ti khawh. Jesuh zultu hna nih khua zakip ah thawngtha cu an phuan ve caah khrih thawngtha cu khua zakip ah a karh ve nain hi lioah khrihfabu ngan an rak si lo. Abianaah Thomas hna hi India ah AD 52 ah a rak phan I, AD 63 ah khrihfabu biakkinn a rak sak ve. Asinain vawlei cungah khrihfa tuanbia ah a lang lo. Peter zong kum 25(AD42 -67) chung Rom khrihfabu ah Bishop a tuan ve. Cucaah Roman Catholic khrihfabu zumhnak ah Peter cu Rom ah a hmasabik Bishop a si tiah an ti I, a tuchan RC Pope hna hi Peter thawk in a changchang in a tutiang hi an si tiah an ruah. Cu pinah an ruahmi cu Peter cu bawi Jesuh nih “Vancung tawh” a pekmi (Matthew 16:18) nawlngeihnak kha Peter a hungchangtu nih an co i an pehzulh tiah an zumh.
Pop nawlngeihnak sangbik lio:
AD1000 - 1500 chan lio ahhin biaknak lei hruaitu a simi Pope le Bishop te hna kha siangpahrang le a tlang chuak upa nih an rak thim tawn hna. Pope si cu mi tampi nih duh cio a si I, tangka tamdeuh a pe khomi paoh kha rian tam deuh an rak pek hna. Thiang thlarau siloin tangka nih rian a tuan tikah khrihfami tampi nih thlarau leiah tumchuknak tamtuk a rak um.
Pope Heldebrand le siangpahrang Henry cu nawlngeihnak an I cuh:
AD1073 – 1085 lioah Heldebrand cu Europe ram ah Pope thawngbik a hung si. Biaknak kongah cozah ram uktu siangpahrang an i thlak khawh tilonak dingah 1076 ah khrihfa hruaitu pumhnak (Cardinal Council) a tuah i siangpahrang le cozah bawi nih Pope thim si ti hna hlah seh. Biaknak lei cu anmah chungah a thabik an timi kha Pope thim khawh siseh tiah bia an rak khiah. A hnu deuh ahcun Pope lawng sitiloin Archbishop le Bishop hna zong siangpahrang nih thim tilo in anmah tein i thim ding in bia an rak khiah chih than. Hi ruahnak hi mizapi nih an hna tlakpi hna.
Heldebrand tuahmi cu Holy Roman Empire an timi Rom pennak uktusiangpahrang Henry IV nih a theih tikah a lung a tling hrimhrim lo. Uknak kongah siseh, biaknak kongah siseh siangpahrang cu uktu bawi a rak si zungzalmi a si. Siangpahrang cu mi vialte uktu a si caah biaknak zong nawl a ngeih awk a si ko tiah a rak ti ve. Europe ram pathawng bik pahnih nih Lai lei cawtum suk lai bang, an van i er tikah mipi thinlung ah launak nganpi a um. Fakpi in I dohnak ral tiang thawh i thisen tiang a tho khomi a si caah mi lungthin chungah thinphannak tampi a um. Cu lio caan teah cun milan khua ah Archbishop a thar rianpek ding a si celngel ai. A honih dah a pek lai tiah nawlngeihnak cu tholung nih cung kai an i cuh bantuk in an i cuh cang ai. Milan khua hi a biapi ngaimi khua a si caah siangpahrang Henry nih a zumhmi minung kha chiah a duh. Pope Heldebrand nih a theih tikah saul siangpahrang kha profet Samuel nih a bia a ngaihlo caah a uknak a rawk bantuk in ka bia na ngeihlo ahcun na siangpahrang sinak in na tla lai tiah a rak ti. Henry nih a lehmi cu a thiangmi Rom pennak uktu siangpahrang ka sinak hi Pathian hnatlaknak in a si caah Hildebrand cu a rian silomi rian a tuan i a palhmi Pope a si tiah a leh ve. Pope Heldebrand nih Henry bia a theih tikah a thin a hung i a nawlngeihnak bakin siangpahrang le khrihfabu in a phuah.( hi lio caan ah hin roman catholic nih an ruahmi cu hi khrifabu silomi paoh cu hell tla ding tibak a si ko). Pope Heldebrand nih a chimmi cu, “mithiang Peter sinah bawi Jesuh nih nawlngeihnak tawh a pekmi tawh kha pek ka si cang. Henry siangpahrang cu khrihfabu uktu dingah Pathian nawlpeknak a si lo caah rammi vialte nih upatnak nan pe ti lai lo” tiah nawl a chuah.
Siangpahrang Henry nawlngeihnak kha ningcang loin a hmannak a rak tamtuk caah kawl ralkap bang mi thinlung ah hmunhma an rak ngeive lo I, ral tiang an rak tho bal. Pope cu Pathian changtu bak ah rak ruah an si caah mi thinlung cu Pope ah an rak i fun dih. Pope Heldebrand hi pa raltha bak a si ve caah siangpahrang le ram uktu bawi vialte kha a kut tangah chiah a duh ve hna. Augustine tialmi cauk ah Pathian khualipi ( The City of God) timi chungah Pathian khua lipi le vawlei khua lipi pahnih a um i Pahtian nih vawlei khua lipi a uk a timi kha aa chirh chan i, Pope hi siangpahrang nakin nawlngeihnak sang deuh kan ngei tiah a rak ti. Cupinah Pope cu Peter rianchangtu kan si caah “Vancung tawh kengtu” zong kan si. Cucaah mikip nih Pope ke an hnamh lai i siangpahrang le a tlangchuak hna thimnak, rianpeknak le phuahnak vialte a kut ah a um lai. Vawlei bawi biakhiahnak kha a herh a ti ahcun a rawk lai. Pope bia cu a hohmanh nih an remh kho lo, an rawk kho lo, an thleng kho lo. Minung le Pathian kar lakah nawlngeihnak sangbik an si lai tiah a rak ti.
Pope Heldebrand nawlchuahmi cu siangpahrang Henry nih cun a rak duh lo caah Pope Heldebrand nih siangpahrang in a phuah pinah khrihfabu in chuah a si chih. Siangpahrang Henry cu mipi thinlung zongah hma tampi an ngeihlo caah zeiti awk an thei ti lo I Pope Heldebrand cu zaangfah nawl a duh.
Siangpahrang Henry nih Pope Heldebrand cu a ke a hmanh:
Kum 1077 ah khan Italy ram chaklei Pope umnak Canossa ah zaangfahnak nawl dingah aa thawh. Asinain pope Heldebrand nih a rak chawn duh lo i a tong kho lo. Zing khat cu kedan loin khuasik lakah Pope umnak inn ka a va kingh nain innka a rak hunh duh bak lo. Nihnih chung innka hramah a dir I a nithumnak ah innka a hunh i siangpahrang Henry nih cu Pope hmaiah a bawk i a ke kha a hnamh hnuah ngeihthiamnak a hal. Pope nih kan ngeih thiam, asinain siangpahrang a tuan than le tuan than lo cu German parliament nih an ceih te lai a rak ti. Cun siangpahrang a tuan than ding a si hmanh ah Pope nawl a ngeih peng lai tiah bia a rak kamter. Cuticun vawlei cungah pope cu nawlngeihbik an hung si.
Pope innocent III( AD 1198 – 1216) chan lenbang ahcun Pope cu “minung nak in a ngan deuh i Pathian nakin a hme deuh bakah an rak chia I an nawl ngeihnak hi a rak sangtuk ve caah tih an nung ngaingai. Pope nih cozah nawlngeihnak zong a rak lak chih tikah thlarau lei zumhnak ah faktuk in a rak tum chuk. Anmah cawngtu ah ralkap an i chia i anmah dotu phun paoh kha an hrem hna i a thah tiang in mi tampi an rak thah hna. Hi bantuk midang nunnak tiang lakin biaknak hruaitu hna nih an rak tuah tikah khrifa tuanbia a muisam a rak chia tuk lio caan a rak si.
AD 1300 –1517 hrawng a hung phak tikah europe ram vialte hi ram khat bantuk in an rak uk i, Pope kha nawlngeihnak zong an i cuh lengmang. Zumtu thawhlawm a tam, a cozah pekmi vawlei siseh, tangka siseh hmuhnak tamtuk an ngei caah khrihfabu an rum tuk i Pathian riantuantu hna zong sangtuk in an nun tikah khrihfabu thanchonak an ruat ti lo i zumhnak leiah tumchuknak a zor chin lengmang.
Vancung kainak Lehhmah( indulgences) zuarnak:
Tangka duhnak cu “rili ti din he aa lo an ti ” rili ti cu a al caah din deuh ah ti a hal chin lengmang an ti bang, Pope nih rum chin lengmang an duh caah Phaisa kawlnak ah Vancung kainak Lehhmah tiang an rak zuar.
AD1517 ah wittenberg khua pawngahTetzel an timi pa nih Mainz khua Archbishop fialnak bantuk in Pope chuahmi sualngeih tiamnak lehhmah ( indulgences) a zuar kha an hmuh. Hi lehhmah a cawmi paoh cu Helfate ah a nganfahnak a tawiter lai i a sualnak zong ngaihthiam a si lai tiah a chim hna. Hi lioahBishop Albert cu Archbishop rian an rak pek. Thla an campiaknak caah German tangka in Ducat 10,000 a cawi i nawlngeitu hna kha a pek hna. Hi a cawimi chamnak ah Pope nih sual ngeihthiamnak lehhmah zuarnak nawl an pek i, a zuarmi man kha a cheu cu amah nih aa lak i a cheu cu St. Piter basilica biakinn saknak ah a rak pek. Phaisa kawlnak ah a tha tukmi a si caah a thi ciami lawng siloin a thi rihlomi hna ca tianginn a rak zuar i mitampi nih khamhnak co cu an duh tuk caah sifak le mirum he an rak cawk cio a si. A ruang cu, “Vancung kainak lehhmah kan ngeih ahcun khamhmi kan si cang! Kan sual zongah hell ka tla lai lo,vancung ah ka kai lai” tiah an rak ruah. Cucaah lehhmah aa cawkmi paoh nih Pathian leiah I zuam duhnak nakin an nun kha nuamhnak paoh in an rak nun caah Khrihfa mui a rak chia tuk lio caan a si.
Martin Luther (German) pa nih Pope nawlngeihnak a duhlonak le diklonak vialte kha biatlang (95) in a rak tial iwittenberg biakinn ah october 31,1517 ni ah a rak tar. Luther nih biapi in a chimmi cu khamhnak cu Jesuh khrih kan zumhnak le cohlannak in a si. Zumtu paohpaoh hi tlangbawi bantuk in ngeihthiam halnak kan ngei ko ti kha a rak chimh hna. Kanmah zumhnak in kan vancung kan co lai I, kanmah sualnak in kan thi ko lai vancung kainak lehhmah hi a hmanlo mi a si tiah a tinak kha fakpi in a rak fianter. Martin Luther ca tialmi cu mipi nih an rel tikah an lung a rak tling tuk cio hna tikah Roman Catholic cu pup tiah aa cheu I, RC hruainak a duhlomi paoh kha europe ram kip ah an hung karh thluahmah. Cu pawl cu “protestant” tiah an kan ti hna I a sullam cu “dohtu” tinak an si.
Israel mi hna nih Gentle mi paoh vancung kai lo dingah ah an rak ruah lio hna bantuk in RC hruaitu Pope zong nih an rak ruahmi cu RC a si lomi paoh cu “hell” mei thingtom alh dingmi an si ti bakin a rak ruah hna caah RC dohtu poah cu Newin cozah le Than Shew cozah bang, Pope nih cun anmah a dotu paoh kha fakpi in an rak hrem hna i minung tampi zumtu thatha zong an rak thah hna. Hi lio caan hi Jesuh zumtu ciocio a simi zumhning khat lo ruangah faktuk in i thahnak le thi sen tamtuk a rak luang.
Tuchan khrihfa nun he zohtinak
1.Pope nun le tuchan hruaitu cheu khat nun zohtinak
Pope nih anmah zumhnak kha a hmanbik, a tha bik, a dikbik, le a tlingbik ah an I ruah caah:-
1. Pathian aiawhtu ah an I ruah. Mipi kha baibal ca rel an rak sianh hna lo. Mipi nih Baibal ca rel khawh a si lo caah Mipi nih Pathian biatak hngalhnak a um lo.
2. RC a si lomi paoh cu hell tla ding bak ah an rak ruah hna caah, RC zumhning a dohmi paoh cu an hrem hna I, a thah tiang in an rak thah hna
3. Roman Catholic chung lawng nupi thit khawh a si I biaknak dang he thitumnak cu an rak khap. Bu dang he an I thit umh ahcun Hell tla ding bak ah an rak ruah hna . A dangdang tampi a um rih.
Pope nih anmah zumhnak lawng kha a thabik le a dikbik in an hmuhnak nih midang zei rellonak,soiselnak,dohnak le thahnak tiang in an rak um bantuk in tuchan Pathian rian tuantu tampi cu kan mah zumhning, pomning, kalpi ning, le cawnpiak ning lawng a hman ti phun in mi zumhning le pomning kha a palh bak tiah soiselnak, remlonak le hell tla ding tiangin a ruatmi zumhtu tampi in kan um ve. Farasi pawl zong hi baibal ca an thiam, rawl an ulh, nawlbia an zulh dih, pekchannak an thawng. A sinain Jesuh khrih he an I tong lo.Tuchan cawnpiaktu tampi zong Jesuh he aa tong lomi tam pi kan um kho. Kan mah le kanmah kha fimtuk,thiamtuk le piangthar tuk in kan I ruahnak nih Farasi bang Jesuh he ton lo a fawi. Hihi kan I ral rin awk nun a si.
Pope bantuk in kan fimnak,thiamnak,le kan thil ti khawhnak lawng rinh I, Pathian thiang thlarau duhnak zoh ti loin Khrihfabu a hruaitu kan um sual maw?Tuchan ah laimi tampi nih fimnak kan cawng i baibal leiin M.div., M.Th., Doctor zong tampi nih kan lak cang nain Thiang thlarau nun nak cu cawnnak( ca relnak, tuak tannak, fimnak..etc) in hmuh khawh a si lo caah mipi chrangah kan hel tuk. Kan thawngtha chimhmi cu a tha tuk ko nain "Knowledge" men ah a cang tawn "Nun thlengtu" a si kho tawn lo. Billy Grahamkha Fox News ( USA ) nih interview an tuahmi ah a chimmi cu" Pathian hmanmi thawngtha phuangtu nihcun “Meditation le prayer” loin cun Thiangthlarau nunnak taktak in mipi hruai khawh a si lo. "Meditation le Prayer" caan tlawmtuk a pemi phungchim cu a thatukmi hmanh nih mi nun a thleng kho taktak lo " tiah a ti. Thiang thlarau nunnak taktak cu “Meditation le Prayer” kan tuahnak tu in hmuh khawh a si. Cucu Vawlei cung biaknak a rak dirhtu cio nun ah a langmi a si (Gautamah, Mohammad etc). Jesuh zong “Meditation le Prayer” ah caan tampi a pemi Pathian a si ve. Cawnnak le fimnak cu minung nih Pathian kong le Baibal kha fiang deuh le kau deuh in kan theihnak a si i Thiang thlarau nun a ngei chinchin mi hna caah cun Pathian sunparnak cu zeitluk in dah an langhter. Baptist khrihfa buu hi cawnnak le fimnak a uarmi kan si bantuk in zeitluk in dah Pathian rian an rak tuan khawh. Cawnnak le thiang thlarau nun an rak ngeih caah a si (Judson,Carson, William Carey ..etc.) Tuchan Baptist pastor hruaitu tampi kan pa le keneh zulh than kan herh cang. Pope bantuk in kan fimnak,thiamnak,thilthi khawhnak le nawlngeihnak khan khirhfabu kha a uk in kan uk hna I, khrihfabu chungah pakhat le pakhat ngeihtiamnak, upatnak, dawtnak,ramnak le lungrualnak a um ti lo. Chim duhmi cu Fimnak cu a biapi tuk ko. Asinain kan fimnak lawng kan I rinh I Thiang thlarau nun kan ngei lo ahcun midang caah thilrit kan rak sinak tete zong a tam tuk. Cu bantuk hruaitu nih kan khrihfabu ah Keimah ti lungput a ngei i BU chungah thlachiat ruatnak um bak loin khrihfabu kan hruai tikah buainak a chuak peng nak hi a si. I ral ring!
2. Pope cawnpiakning le Tuchan cheukhat cawnpiakning zohtinak
Pope nih khamhnak pekhotu bakah an rak I ruah I, vancung kainak Lehhmah tiang an rak zuarnak nih Khrihfa nunzia a rak chiatter bantuk in tuchan khrihfa nun a chiattertu cawnpiak ning cu, “ Kan sual zongah kan khamhnak a tlau kho lo”timi hi a si. Khamh ka fiangcang ti I, ziaza thatnak lei nun I timh loin duh paoh in zuu, kuak, khaini, tikor….etc a tuahmi khrihfa mi tampi kan um cang.
“Ka sual zongah ka Khamhnak a tlau kho lo” timi cawnpiaknak kan ti tikah bia ngeih nuamlo deuh in van fianter ko usih law kan lairam ah cawnpiaktu cheukhat nih an chimmi cu “ khamh ka fiang i ka co cang hnu ahcun nu paw cung ka bawh zongah ka khamhnak cu a tlau kho lo”timi phun in cawnpiaknak a ummi nih hin zumtu tampi an“Psycho le Philo” ah a luhtuk tikah vancung kainak lehhmah aa rak I cawkmi phun in kan sual zongah kan khamhnak a tlau kho lo ti phun in an khuaruahnak ah a um ve tikah an nunnak kha thannak lei siloin duh poah nunnak leiah a hruaimi khrihfa kan tam tuk cang.
Hi cawnpiaknak hi lairam lawng ah siloin vawlei cungah thawngtha chimhtu tampi nih baibal cherhchan in cawnpiakmi a si caah el awk le zumhlo awk a har ngaingaimi cawnpiak ning phun khat a si. I kor 3:10-15 chung i a van langhtermi “inn cu a sung ko lai nain a mah cu khamh a si lo lai” ti te hna. Khamhnak kan co ri in vancung ah kan min cu tial a si cang caah kan khamhnak cu a tlaukho ti lo. (bia 13:8, 3:5,17:8, luke 10: 20, salm 69:28, exo 32:32 -33…..etc.. ) ti te hna le a dangdang ah baibal cherhchan tampi in an cawnpiaknak a um. Hi cawnpiaktu hna nih aa timhmi cu “khamhnak a co cangmi cu a sualthan kho ti lo, an sual thanmi cu khamhnak tling a colomi a si” timi lei khin an lakduhmi a si ve. A sinain mitam pi nih hi cawnpiaknak ruangah an khuaruah ning( Psychological thinking ) le zumhning ( Philosophical thinking) ah palhnak tampi a um caah hi cawmpiaknak hi khrihfa nunzia a tum chuk tertu cawnpiak ning a si tiah vawlei cung phungchim thiam min thang tampi nih an doh.
Tuchan ah vawlei cung ahhin Liberal cawnpiaknak nih khrihfa a let ter hna I, cawnpiaknak hmanlo nih “khrihfa iang”a kan ngeihter kho lo. Tahchunhnak ah David Servant nih a tialmi “ The Great Gospel Deception” cauk chungah cun USA ram cu vawlei cungah khrihfa ram timi a sinain “khamhnak kong cawnpiaknak hmanlo” ruangah a sual bikmi ram ah a cang a ti.
Dr.Haivunglian nihrungcin@yahoogroups.com biaruahanak ah USA ram sining a rak langhtermi cu laimi tampi nih America cu second vanram or Paradise a ti tawn. Mitampi nih America rumnak, fimnak, thiamnak, minung dawhnak, motor tamnak, lam thatnak, vanlawng tamnak, le zeizongte thatnak lawngte zoh in, America cu, vanram nak nuam an ti ve. Asinain laimi mi tampi nih America sining a thatlonak kha kan rak hmu kho ve tawn lo. America a chiatnak, a harnak, a thatlonak, a chamhbaunak le tih a nunnak vialte kan hmuh lo tikah an nunning thalo kha i cawn a fawi te. America hi, zohchunh awk tlak a sinak tampi a um nain, a chiatnak a tam tuk ve. Lak ding le cawnding tampi a um. Hlawt ding le laimi sining he aa tlaklo mi tampi a um ve. Kan then thiam lo ahcun, hi ram cu, laimi kan hrawhnak ram pakhat a si kho tiah ka ruah.
Aruang tampi lakah "Democracy le Freedom(zalonnak)" an uar tuk ruangah, "freedom abuse" an tuahmi a tam tuk. Cu nun nih cun khrih mui a cuanter kho ti hna lo. Cucaah USA cu:- mithah lainawn a tambiknak ram, vaa cung paduh a tambiknak ram, nuva tangthen a tambiknak ram (50-54% an ithen), fir a tambiknak ram, thawngtla an tambiknak ram, tlaihhrem a tambiknak ram (second paruk ah nu pakhat an tlaihhrem ti a si), lakfa pawi a tambiknak ram (kum khat ah lakfa 1300000 renglo an chuak), nu pakhat nih va voi tambik neihnak ram (mi pakhat va 16 ngeimi tampi an um), kumtlinglo va ngei tambiknak ram, le tawzuar tambiknak ram pakhat ah aa chuah cang ai.
Minung tampi nih cun, nu le pa sualnak cu lentecelh tluk in an ruah men. Vacung paduh cu, va le umlo kar ah "um har pheng thil" men ah an ruah. Nupi le taw zuar cu, family income ah an chiah men. Rili kam khua tampi ah, college le tanghra siangngakchia pawl, nuamcen le chun laicer ah, nu le pa sualnak a bubu in tuah le video thlak, nu nih an chiatha piah kha, "tuition fee" kawlnak ah an ti men. Democracy freedom timi bia hmang in, mah bantuk nunzia a hmangmi, an karh chin lengmang cang. Bible le Pathian a ralchanh mi mifim an tam tuk cang fawn. Bible cu, mifimpa Darwin cawnpiaknak nih a lan chin lengmang. Atheipar cu, Pathian zong tih lo; bible zong zumh lo; minung nunnak zong upat le tihzah a um ti lo. Hi nun hi Pathian a bia lomi hna ram zong ah tampi a um ko nain zeiruangah dah khrihfa ram a simi USA ram ah hi tluk rumro hin an sual ti ahcun "Democracy le Freedom(zalonnak)" an uar tukmi nakin cawnpiaknak deu zumh palhnak bak a si tiah thawngtha chimtu tampi nih an chim.
Khamhnak taktak:
Pathian nih vawlei a kan dawtnak or a kan khamhnak cu a tlau kho taktak lo. Johan 3 :16 chungah Pathian nih vawlei hi a dawt hrinhrang caah a fapa ngeih chunte kha a pek a ti. A cung biafang kan zoh ahcun Pathian nih a dawttuk hrimhrim mi hi “khrihfami” lawng a ti lo “vawlei” a ti. Cucaah Pathian nih hin muslim, hindu, budha, biaknak ngei lo…….etc a dawt dih hna caah a fapa cu minung vialte caah a kan pekmi a si. Asinain Pathian nih cu a kan khamhnak cu minung lei in a cohlan I, a thih tiang fek tein aa bochan peng lo or a zumh penglo ahcun Pathian khamhnak cu a hmu lai lo. Kan khamhtu Jesuh hrimhrim nih a kan cawnpiakmi cu “a dongh tiangin a fekmi cu khamh an si lai”(matthew 24:13) a kan ti. Hi bia hi paul, peter le zultu pawl chimmi a si lo. Pathian fapa Jesuh bak nih a hmurka bak in a kan cahtami biafang a si.
Vancung kainak lehhmah aa cawk i khamh ka si cang tiah duh paoh in sualnak a rak tuahmi hna nun bantuk in, tuchan zongah“camping” kainak in khamh kai fiang cang! Ka min cu vancung ah tial a si cang! Ka thlarau cu Pathian sinah a um cang! Ka min cu vancungah tial a sicang, ka sual a si le Pathian dantaknak ka tuar ko lai I, kan thlarau cu khamh a si ko lai timi zumhnak le ruahnak nih mitampi kan zumh ning le kan khuaruah ning a hrawh caah khrihfa nun ah Khrihfa iang kan ngei kho ti lo. Cucu vawlei cungah ramkip lawng silo in kan lai miphun chungah tampi a um cang.
A taktak cu Pathian khamhnak cu Pathian pekmi a si I minung nih tuannak, felnak,dinnak,le I zuamnak in co khawh a si lo. Pathian khamhnak cu Pathian vel thawng lawnglawng in a lak tein a kan pekmi kha kan cohlan i kan thih tiang fek tein kan zumh, kan i nunpi, kan thanter peng ding kha a si. Cubantuk nun a ngei cangmi cu a tluk sual zongah ngeihcihnak in a kir than peng. Cucu “ khamh hmuh tlak zumhnak ” a comi taktak nun cu a si. Sualnak a tuah sual hmah ah a sualpeng kho lo.( David, Peter, …etc). Cusiloin sualnak kan tuah zongah kan khamhnak cu a tlau kholo timi cawnpiaktu pawl hi cu Pope nih khamhnak kha fawite in an rak tuahmi vancung lehhmah zuarnak he aa lomi cawnpiak ning phun khat a si I, Laimi tampi nih hi bantuk cawnpiaktu hi khawi ka kan umnak paoh ah kan I ralrin awk a si.
Biafunnak
1962 lioah Vatican khua ah tuahmiSecond Vatican Council (Vatican II) cu St. Peter’sBasilica biakinn ah Roman Catholic Pope John 23rd hruainak in tonnak an ngei I, hi council cuEcumenical Council an ti. Hi Vatican IIahhin Pope nih an phunglam vialte kha an remdih cang. Phundang in kan chim ahcun Pope an piangthar cang kan ti khawh. An zumhning zong an thlen cang. Baibal ca mikip nih rel khawh a silomi kha, rel khawh a si cang. Nupithitnak kong ah RC zong nih Bu dang thit khawh a si cang. RC zumhnak duhlomi hremnak le thahnak a dai cang. “ka palh” timi hi Pathian nih a duhbikmi nun cu a si bantuk in Pope nih an sining kha fakpi in an van I zoh tikah an sining le lungput kha an van thlen I, remnak le theihthiamnak tampi a hung um cang.
Lai miphun kum110 a sicangmi khrihfa nih zei bantuk kan lungput nih dah kan khrihfabu le kah miphun chungah buainak a chuahter? Pope bantuk in kan lungput,zumhning le kan pomning kha a hmantuk in kan I ruah sual maw? Kan hman tuk kan tinak nih khrihfabu or kan miphun chungah harnak,buainak, le thencheunak kan tlunter sual maw? Kan mipi hi a ping ah kan hruai sual hna maw? Kan nun hi zoh than le cuanh than kan herh cang lo maw?
Kan miphun khirhfa Iang kan ngeih khawhnak dingah ka ruahmi cu:-
1.Kan Lai miphun chungah Pathian riantuantu Pastor hna le Evangelist hna nih kan cawnpiak ning aa dangnak Dotrine kha faktuk in soiselnak le dohnak kha ngol cang usih law kan miphun pi nih a herh cangmi thlarau biatak a simi “khrih nun”kan ngei khawh naklai kutsih in tuan cang u sih.
2.Kan khua caan a chiat bantuk in cawnpiaktu deu an chuak chin lengmang. Cawnpiaknak deu cu kan theih khawhnak lai Jesuh nih bia a kan cah tami cu “ an theipar in rak zoh hna u a kan ti” ( Matt 7:15-20,Matt 12:35,Luke 6:43-45).“Biachim naal” hi pianthar a si lo. Hrinthan or lungthlen or piangthar or zumhtu timi cu “Nunthlenmi” hi a si. Nun thlennak taktak a ngei lomi cawnpiaktu cu an theipar in hngalh khawh an si. Kan khrihfabu ah cawnpiaktu deu hi ralrin kan herh cang.
3.Kan ram nih "Democracy le Freedom(zalonnak)" a hmuh khawh naklai a lamkip in riantuantu hna nih Pope bantuk in a fimbik,a thiambik le a hngalbik bantuk in kan I ruah I, kanmah duhning lawngin suaisam I, hruai hi a fawi tuk. Cu bantuk nihcun hruaitu pakhat le pakhat karlak ah I hmuhthiam lonak nganpi a chuahter I, Miphun thazaang a derter tawn. Pope nih an palhnak an I hngalh I, an nun an I rem bantuk in miphun hruaitu hna zong nih kan sining zohthan in “lungthin pipa taktak” he kan miphun hruai ko hna usih.
Kan miphun damnak ding caah ruahchannak nganpi he,
Pastor Sang Uk Cung
Serampore College/University
India.

Monday, September 19, 2011

"666": A DIH CANG MAW, A RA LAI DAH?

Hai Vung Lian
May, 2006
Biahmaithi: Biathlam 666 (13: 18) kong hi, tial ka duhnak a sau ngai cang. Zeicatiah kan ngakchiat lio ah, atu le tu 666 a chuak lai tiah an rak ti. Kan rak tih tuk. Krifabu pakhat le khat huatnak tiang a chuak. Krifabu dihlak nih, 666 hi an uar dih cio ko nain, abik in, Mainline Church a si lomi pawl, Seventh Day Adventist le adang bu tetuai deuh nih, an uar khun. Acheu nih 666 cu, a dih cang an ti. Acheu nih a dih rih lo, caan dongh lai ah a ra te lai tiah an ti ve. Careltu nih zeitindek na ruahning a si?
Bible ah Sahrang Muisam
666 hi, voi tampi cawnpiakmi le al mi a si. a kong aphunphun in, an chim. Aho chimmi dah a dik ti hi, hngalh khawh a si lo. An dihlak zong in an palh khawh men. Lai baibal ah, Biathlam “sahrang” tiah lehmi hi, Mirang Bible min thang deuh, King James, TEV, NIV, RSV, New English Bible le Jerusalem Bible nih cun, “beast” tiah an leh. Living Bible timi nih cun, “strange Creature” timi a hman. Philips Modern English nih “an animal with seven heads” ti a hman. Lai baibal ah, “sahrang” ti hmang lo in, “saram” ti biafang rak hmang sehlaw, careltu caah, tuksapur le tihnung tuk a si lem hnga lo. Baibal lettu nih, a baibal chung ummi saram sining zohchun in, “sahrang” tiah a leh tik ah, cakei vomkhuai sining theimi caah, hmual a ngei khun i, tih a nung khun.
Mirang baibal, tlawmte zoh usi. “Beast” timi cu zeidah a si? “Beast” timi biafang a ratnak hrampi hi, Latin ‘bestia’ timi in a ra i, English dictionary minthang Webster’s New Collegiate Dictionary ah a sullam hitin an leh: “saram thinkung he a dangmi; saram a niam deuhmi minung he aa dangmi; keli ngei hnuk dingmi saram kengruangruh ngei le kengruangruh ngei lo mi; minung nih uk kilvenmi saram” tiah an leh. Mirang biafang ah, “beast” timi nih, acunglei biafang ning a si ahcun, “sahrang” timi theng chim duhmi silemlo in, zeibantuk saram poh an si kho ko tinak a si ve. Cucaah Mirang bia atheimi le a rel kho mi nih, baibal relning thinlung le Lai baibal le Mizo baibal lawng a relmi baibal hmuhning le zohning cu, hi ka zawn ah lawh awk a har ngai. Zeicatiah, Mirang biafang ahcun, “beast” cu tihnung zong a si kho, tihnunglo zong a si kho ve ko. Acunglei kan chimmi Philips Modern Bible le bang ahcun, “lu pasarih ngei saram” ti lawng a si ko i, Living Bible le bang nih cun, “strange Creature” timi “phundang ngai a si mi saram” ti in a leh ko caah, nihin ni vawleicung ah a ummi saram he cun an ikhat lo ti cu a lang ko. Lai baibal zong ah, “sahrang” ti in, let lo in, “saram phunkhat” ti bantuk in, “hrang” te hi telhlo in, rak let hna sehlaw, Laimi Krifa thinlung ah, 666 hi, phundang deuh a si kho men.
Baible a zapi te’n zoh tik ah, “sahrang” {beast/beasts) timi biafang hi, 334 kuakap a lang. Pakhatnak bik ah, Gen 1:24 ah, Pathian nih, inzuat satil le ramtang saram a sernak kong a chim duh tik ah, Mirang baibal ahcun, “beast” ti a hman nain, Lai Baibal ahcun, “ramlak saram” ti in a hman. Zeicadah Mirang nih Genesis le Biathlam ah “beast” ti veve a hman ko nain, Lai Baibal ahcun, Genesis ah “ramlak saram” ti in a hman i, Biathlam ah “sahrang” ti in a hman hnga ti cu, amah le baibal dirhmun zoh in a leh bia a si kho men. Genesis ahcun, ‘saram” ti lawng a si ko caah, “tihnung le tuksapur” a si lo nain, Biathlam ahcun, “sahrang” a hman tik ah, minung ruahnak ah phundang ngai a hung si kho.
Biakam Hlun le Biakam Thar cauk epchun tik ah, Biakam Hlun ah, “beast” timi biafang hi tam deuh kan hmuh. Biakam Thar cauk ahcun, Biathlam dah ti lo cu, ka dang ah tam a lang lo. Thawngthabia cauk pali chung le bang ahcun, Jesu tukforh innak tuanbia ah, “Satan le saram zong an itel ve” (Mark 1: 13) timi le “Samaria Mitha Bianabia” (Luke 10:34) tuanbia ah “beast” timi biafang kan hmuh hna. Mark 1:13 ah hin, Mirang Baibal KJV le RSV ti bantuk ahcun, “beasts” timi biafang a hman nain, Lai Baibal ahcun, “saram” ti in a leh ko. TEV ahcun, “wild animal” tiah a ti. Cun Luke 10:34 nak ah hin, “beast” (KJV, RSV) timi a hman i, Lai baibal ahcun, “satil” tiah an leh. Hi cu satil a si taktak ko. Ruah dingmi cu, Mirang baibal ah, beast a timi poh hi, sahrang ti in let lo in, “saram” ti in ral let usilaw, Biathlam ah 666 number minputu “beast” zong hi, “saram” ti in leh ve ahcun, careltu thinlung ah, tihnung le tuksapur a si lo men lai. Lairam ah, pawpi, pawlai le vomkhuai a hrangmi kan rak hmuh lengmang tik ah, “sahrang” ti in leh tik ahcun, hmual a ngei tuk i, careltu thinlung kha phundangpi in a um kho.
Hi “beast” timi he pehtlai in, Biakam Hlun ahcun, “saram” ti deuh in Lai Baibal ah an leh. Daniel belte ahcun, “sahrang pali” (Daniel 7) ti in an leh. Ruahding pakhat cu, hi Daniel zong ah hin, Mirang baibal ahcun, “beasts” ti thiamthiam a si ko. Ahrang le hranglo ti bia a um lo. Chindaih, vom le pawlai he an ilo ti phun deuh lawng in a chim. An si ti zong a si fawn lo. Biakam Thar zoh tik ah, “beast” timi hi voi 48 a lang i, Biathlam ah 44 a lang. “Beasts” (atam ca) timi hi, voi 30 a lang i, Biathlam ah 15 a lang. Abuaktlak in tuak tik ah, “beast(s)” timi hi 78 a lang i, 59 cu Biathlam ah a lang. Cucaahcun, Apocalypse cauk phun ah chiah ve mi Biathlam catialtu John zong nih, “beast” cu a rak uar ngaingai ti a fiang. Ruahdingmi cu, John nih “sahrang” (beast) tiah a ti tik ah, zeidah a chim duh? Zeiphung (tradition) dah aa lak? Amahte a hmuhmi maw a chim maw, midang nih an rak chimmi zohchun in dah a chim ve?

Daniel le John Sahrang
Baibal thiamsang tampi nih, John nih sahrang kong a chimmi hi, amah lawng nih chimmi bia silo in, apocalypse writing (langhnak cauk) timi B.C 200-A.D 150 karlak catialtu pawl tampi nih an chim lengmang mi he aa lo ko an ti. Hi langhnak cauk pawl aa thawknak cu, Judah mi pawl Babylon ah sal an tan le an temtuarnak ruang ah a si i, hlanlio David chan an sunparnak bantuk in, Pathian ni Messiah hmang in sunparnak a pek than hna timi ruahchannak ngeih an duh ruang ah, a chuakmi a si” tiah Baibal thiamsang tampi nih an ruah. Hi apocalypse cauk aa tinhmi cu, “misualmi pawl an rawhralnak ding le miding Pathian zummi (Judah) pawl, Pathian nih a khamh hna nak ding kong” hi an itinhbikmi an si. Hi apocalypse writing pawl hi, an dik ti chim awk a har ngai i, aho set nih dah a tial ti theihlemlo mi tampi an um. Acheu cu pumpaluk palh in an ipalh ti a si. Tahchunhnak ah, Dead Sea Scroll tialtu pawl nih, Pathian bia lo mi Rome cozah an sungh lai nak le an mah teitu an si lai nak kong voi tamtuk an tial. Adonghnak ahcun, Rome cozah nih a hloh cikcek hna i an lo ko.
Hi Biathlam zong hi, A.D 95 kuakap ah, Patmos tikulh in, Lamkaltu John nih a tialmi a si tiah an ti. Hi caan hi Rome Emperor Dominition (A.D 90-95) nih, Krifami hna a rak hrem lio cuahmah a si. John zong Patmos tikulh ah thawng rak thla hna sehlaw a dawh. Hi lio caan ah, Pathian nih hmailei ah acang te lai dingmi thil a rak hmuh chungtermi chung in, hi “beast” kong zong a chuakmi a si. A catialning le zeizongte an zoh tik ah, Biathlam zong apocalyptic literature (Langhnak cauk) ah an chiah ve. B.C 200-AD 150 karlak ah tialmi, Biathlam bantuk langhnak cauk tampi a um. Greek Baibal (Septuagint) le Vulgate Baibal hna ahcun, an telh ko hna nain, Judah le Protestant pawl nih an hlawt hna. Cun Pathian thimmi israel pawl nih cun, Biathlam te hna cu, zeiah an rel ve hawi lo. Protestant Baibal hlertu (cannon tuahtu) pawl nih, Septuagint le Vulgate baibal chung langhnak cauk dang cu an hlawt dih hna i, John Biathlam tu hi, Baibal ah an rak lak chih. Baibal hlertu pawl nih, Biathlam cauk hi rak lak chih hna hlah sehlaw, nihin ni ah 666 kong hi, ruah le buai awk a um lem hnga lo. Hi 666 kong um lo ruang ah, khamhnak zong kan sung lem hnga lo dah.
John hmuh mi sahrang bantuk hi, hlanlio prophet tampi nih, vawlei cozah kha a min in chimlo in, hmelchunhnak (symbol) in an rak langhter tawnnak sahrang he an sining aa lawh caah, Baibal thiamsang cheukhat nih cun, John nih hlanliio prophet hna chimmi zohchun in, amah chan thil sining a chim duh bia a si ko tiah an ti ve. Mah bantuk catial hi, biaphuan cauk (apocalypse cauk) timi phun ah, tampi an um. Biathlam chung ah, sahrang timi muisam hi, cathiamsang tampi nih cun, Daniel 7 chung langhnak (vision) a hmuh mi he aa lawh tuk caah, John nih hin, Daniel langhnak a hmuhmi hi, izohchun in amah le chan thil umtuning rak chim sehlaw a dawh an ti.
Daniel 7 ah Sahrang Pali tuanbia kan hmuh. Daniel cauk hi, amah Daniel taktak nih a tialmi si dawh a si lo. Zeicatiah “Daniel nih..” “Daniel cu..” ti biafang bantuk tampi a um caah, midang pakhatkhat nih a tuanbia an tialmi a si ti a fiang. Cun Daniel taktak hi cu, kumzabu BC 6 nak kuakap ummi a si. Asinain, Daniel 7-12 hna hi cu, Maccabean ral (168-64 BC) chan tialmi tuanbia a si tiah an ti. Asinain Daniel cauk ah, hnuhmai aa palhmi tampi a um tiah, chanthar tuanbia thiammi hna nih an ti. Tahchunhnak ah, Dan 5:31 ah, “Babylonian siangpahrang Belshazzar cu, Mede king miphun Darius nih a thah” ti kan hmuh. Hi ka zawn ah hin, Belshazzar hi, Babylon siangpahrang silo in, siangpahrang aiawh in uktu lawng a si” caah, catialtu nih hin, Babylon tuanbia hi, a rak theihpalh sual rua. Cun Daniel 6:28 ah, “Daniel cu Darious uk chung le Persian siangpahrang Cyrus uk chung tiang, thluachuak in a um” ti kan hmuh. Hi ka zawn zong ah hin, Babylon a rak la tu taktak le a teitu taktak cu, Cyrus tu a si i, Darius cu Persian siangpahrang ahnuhnung lei mi a si caah, Daniel catialtu nih hin, Babylon le Persian tuanbia hi, an lutaw a leh sual hna. Nebuchadnezzar hruhnak (Daniel 4) zong ah, Nebuchadnezzar tu si lo in, Babylon siangpahrang a donghnak bik Nabonidus hruhnak tuanbia an chim tawnmi tu a si” tiah tuchan tuanbia thiam nih an ti. Cucaah, Daniel cauk i, Daniel timi hi, a um taktak mi maw a si silo dah timi hi, a fiang kho lo.
Zeihmanh sisehlaw, Daniel nih langhnak a hmuhmi sahrang 4 tuanbia hi, John nih a hmuhmi sahrang muisam he lawhnak tampi an ngei. Daniel a hmuhmi sahrang hna cu, chindaih bantuk (7:4); vom bantuk (7:5); pawlai bantuk (7:6) le adang sahrang he a lo lo mi, tihnung le tuksapur, a cak ngaingai mi (7:7) ti an si. Hi sahrang pali lak ah, a biapi bik, a buaibik le fianter a wk a har bik mi cu, sahrang palinak hi a si. Baibal thiamsang tampi nih, aphunphun in an leh i, an lehning ah, dannak le lawhnak an ngei pah cio.
Hi sahrang palinak kong hi, tawite in van ta u sih. a muisam cu adang sahrang pathum he an idang ngaingai; tihnung le tuksapur a si; thir ha a ngei; a sehmi sa hna kha a sukden; a khai cikcek hna i, a tangmi cu man cikcek in a lamh hna; ‘ki’ pahra a ngei; cun ‘ki’ dang a fate a rak chuak i, adang a rak um ciami ki 3 kha a phawi dih hna; cu kifa te cu minung mit bantuk a ngei; a porhlaw, a aukhuang i aa tlerkhawng (7:7-12). Hi sahrang pali le palinak ki 10 a ngeimi saram le ahnu a rak chuakmi ki fate hna hi zeidah an sullam a si hnga (7:20) ti kha, Daniel nih theih a duh caah, vancung mi nih hitin an si.
Sahrang palinak a sullam cu, “vawleicung ah a rak chuak dingmi siangpahrang ram pali” (7:15) tinak a si. “Sahrang palinak cu, siangpahrang ram palinak a rak chuak te dingmi a si” (7:23). Ki 10 timi cu, cu siangpahrang ram palinak i, siangpahrang a rak chuak te dingmi an si. Ahnu bik a chuakmi ki fate sullam cu, siangpahrang dang a rak chuak dingmi a si i, amah nih, amah nih siangpahrang adang pathum kha a thlak hna lai” (7:24). Sahrang palinak hi, zei pennak dah a si hnga timi cu, Daniel nih fiangte in a chim thai lo (Hi kong ahnu ah kan zoh than te lai).
Ahnu deuh langhnak a hmuh than i, Tukawng ki pahnih ngei le a mit pahnih kar ah ki lianpi a ummi mehehkawng (8:1-25) a hmuh hna. Tukawng ki pahnih nih a chim duhmi cu, Media le Persia, siangpahrang ram pahnih an si. Mehehkawng nih a chim duhmi cu, Greece pennak a si i, a mit kar ki lianpi cu, “a pakhatnak siangpahrang” a ti caah, Alexander the Gret tinak a si. Cu hnu ah, ki pali an rak chuak than i, cu nih cun, ki lianpi cu an thlen” (8:22) timi zawn ah, Alexander a thih BC 323 ah, ahnu a van changmi Seleucids siangpahrang pawl palinak Antiochus Epiphanes (Antiochus 4) tiang hi, catialtu nih a chim duhmi a si rua tiah Baibal thiammi hna nih an ruah.
Ahnu ah van kir than usi law, Daniel 7 nak i, sahrang pali hna hi, zeibantuk pennak dah an si hnga? “Sahrang pakhatnak chindaih bantuk nih a chim duhmi cu Babylonian Pennak a si. Babylonian ram hmelchunhnak ah chindaih le zeidang saram hna an hman hna; sahrang pahnihnak nih Media Pennak a chim duh; sahrang pathumnak nih, Persian pennak a chim duh i, sahrang palinak nih, Greek-Macedonia pennak a chim duh. Hi sahrang palinak i ki pahra nih, Greece pennak siangpahrang pahra a chim duh hna. A sual ngai mi ki fate (little horn) timi hi, Antiochus Epiphanes (Antiochus iV: 175-163 BC)) timi Syria kuakap uktu Seleucid siangpahrang sual ngai, Judah mi hremtu le thattu, an biaknak a hrawktu, Jerusalem khua ah Zeus biaktheng a sa i, vok in rai a thawitu le Torah (Hebrew baibal) ngeimi poh thah ding in nawlchuahtu pa hi, a chim duhmi a si” tiah Baibal thiamsang tampi nih an zumh. Micheu nih, Daniel Daniel catialtu dah ti lo nihcun, aho hmanh nih nihin ni ah, fiangte in an let kho lai lo.
Seventh-day Adventist Theological Seminary nih, an chuahmi cauk pakhat ah, Daniel 7:25 “Ni 1260” timi hi, kum 1260 tinak khan a si an ti. Daniel 7:8 nak nih, “ki fate” timi le “nu le limkeng senpi” timi le “tiva in a chuakmi sahrang” (Biathlam 12:3; 13:1-10) hna hi a khat mi an si. Ni 1260 timi hi, Roman Catholic Church (Papacy) nih, zeizong vialte cung ah, uknak nawl a ngeih lio caan chung, A.D 538-1798 (kum 1260) chung hi a si. Hi kum chung ah, Bible in zumhnak aa tlaihmi hna kha, a doh hna. Bible zong mipi rel khawh lo ding in a tuah. 1798 ah, Pope cu French ralbawi Berthier nih thawng a thlak. Protestant nih, Pope nawlngeihnak cu thazaang an derter. Asinain, Pope thar a chuak i, Roman Catholic cu a cak than. Cucu Biathlam 13:3 nak nih, “thihpi tlak hma a pu” a timi a dam than a timi kha a si an ti.
An chim duhmi cu, Roman Catholic Pope hruainak (papacy) cu, John nih “pawlai bantuk sahrang (beast) a timi hi, a aiawhtu an si” (Biathlam 13:1-10) ti duhnak a si. Hi Roman Catholic hi hlanlio Rome lawki biaknak phungphai hna zong, Krifa phung ah a cantertu an si. Pathian nawlbia pekmi “Sabbath Ni” (Ex.20,10,11) zong an hlawt; Sunday Biaknak zong an ser cawp; Cucu Protestant pawl zong nih an zulh ve; Bible Sabbath an hlawt i, Sunday biaknak an zulh ve. Cucu nih sualnak ah kalpi hna. Cucaah, “sahrang” (Biathlam 13:16, 17) timi ah, “pawlai bantuk sahrang” timi cu Roman Catholic (Papacy) hi a si. Cu sahrang biak a fialtu hna “ki pahnih ngei sahrang” timi hi, “apostate Protestantism” (Protestant biaknak a zummi) vialte an si. Cu Protestant cu nikhatkhat ah, vawlei cozah he rian an tuan ti lai i, an zumhnak kha mi vialte an hnek te hna lai” tiah an ti. An chim duhmi cu, hi Seventh-Day pawl caahcunn, “beast” (666) timi cu, Sabbath a zullomi Protestant Krifabu vialte an si dih. Baptist, Presbyterian, Anglican, Lutheran le Methodist in, UPC, CJC, AG, Church on the Rock le adang Protestant Krifabu vialte zong, 666 phurtu sahrang an si tinak a si.
Hi vialte zoh tik ah, Baibal lehning hi, church politics tampi aa tel tinak a lang. Asinain, Daniel cauk ah, a fiangmi cu:- (1) sahrang (beast) timi nih hin, siangpahrang pennak ram a chim duh; (2) ki timi phun poh nih hin, cu siangpahrang ram uktu siangpahrang asiloah siangpahrang phun a chim duh; (3) Sahrang timi vialte hi, biaknak hruaitu le biaknak bu si lem lo in, politics lei uktu deuh an si timi a kan fianh. Biahalnak ruah awk cu, Biathlam nih sahrang “666” nih tah zeidah a chim dud ve hnga?

John Sahrang “666”
Biathlam 13 sahrang pahnih muisam, atawifiannak in zoh usi. Pakhatnak sahrang cu, “Rili chung in a chuak; Ki pahra, lu pa sarih a ngei; a ki cung ah bawiluchin (diadems) pakhat cio an um; a lu cung ah minchia (blasphemous name) am um. a mui pawlai a lo; a ke cu vom bantuk a si; a ka cu chiandeih kaa bantuk a si” (c.1-2). a lu pakhat cu, voikhat cu rak that cang hna sehlaw a lo; cu thih awk tlak a hma cu a dam cang. Vawleicung mi vialte cu an khuaruah a har i, sahrang cu an zulh¼sahrang cu mi vialte nih an biak” (c.3,4). Sahrang cu a tha lo tuk hringhran; Pathian le Amin le amah sin vancung ummi hna a volh pamh hna¼Pathian mi kha doh awk ah nawl pek a si; vawlei mi vialte nih amah an biak lai” (c.5-7).
Pahnihnak sahrang cu, “Vawlei chung in a chuak; tufa ki bantuk in ki pahnih a ngei; sahrang pakhatnak ngeihmi nawlngeihnak vialte cu, amah hmai ah a hman hna. Thihpi awk tlak a si mi hma a ing i a dam thanmi sahrang kha nan biak hrimhrim lai tiah, vawleicung mi vialte a hnek hna¼¼.Vainam in thah hrulhmi a si nain, a nung mi sahrang pakhatnak upatnak caah milem pakhat nan ser lai tiah vawleicung mi vialte ati hna” (c. 12, 14). “Sahrang pakhatnak milem chung ah khan, sahrang pahnihnak cu, nunnak thawakhumhnak nawl an pek. Milem cu, a holh kho i, amah a bialo mi cu, a thah hna¼Sahrang nih mi vialte.. an orhlei kut le an cal ah, hmelchunhnak hramhram in a ngeihter hna¼..Cu hmelchunhnak ngeihlo ahcun, aho hmanh nih thil cawk le zawrh khawh a si lo¼Cu hmelchunhnak cu, ‘sahrang min’ a si lo le ‘sahrang min’ ca i hman mi a si” (c.15-17). Cun min number cu ‘666” a si (c.18).
Hihi Biathlam 13 chung ah kan hmuhmi sahrang muisam atawinak a si. Hi sahrang hmanthlak hi a buai (complex) taktakmi a si caah, aho hmanh nih fiang te in an hrilh fiah kho lo. Phunkip in an fianter. Mi tam deuh nih cun, John chan le Rome chan lio ah, thilcangmi zohchun deuh ih, John nih a vision a chimmi a si tiah an ruah deuh. Krifa bu kar lak ah, church politics tamtuk a um tik ah, baibal hi baibal duhning taktak le muru kheng phun deuh in lehnak in, mah le Krifabu nih a uar zawng le a dirpi mi hawih deuh in kan leh pah tawn caah, hi 666 zong hi, phun tampi in an leh. Midang Krifa bu an diklo, sahrang an si ti phun zong in a letmi an um. Mizoram hna le bang ahcun, WCC te hna, RC hruaitu Pope te hna le European Union (EU) te hna hi, 666 a phurtu a si lai tiah an rak tial tawn. Acheu nih cun, bu fate tuai hi, Pathian biatak phurtu ah an ruah. Mainline churches pawl (Baptist, Presbyterian le Lutheran le Methodist Krifabu) ti bantuk hna hi, WCC ah an ipeh caah, sahrang an si ti bak ah an cawnpiak hna. Lairam a bik in Miroram he a naihmi khua hna ah, Seven-day le Sabbath, UPC le adang Krifabu fatuai church politics ruang ah, mah bantuk cawnpiaknak tampi a um. An tialmi a dik maw ti a chungril kan zoh tuah lai.
(1) Daniel le baibal dangdang zoh tik ah, sahrang timi nih, siangpahrang or siangpahrang ram (kingdom) hi achim duh. John (Biathlam) zong nih cucu achim duhmi sidawh a si. WCC te hna cu, siangpahrang zong an um lo; lutlai zong kum 4 ah voikhat thlen a si. Krifabu kip vawelei pumpi mission rian kan tuanti lai timi ca men ah dirhmi a si. Vawlei lei nawlngeihnak zeihmanh a ngei tuk lo. Ramkip Krifabu riantuan aa bawmmi; Ram tampi ah, minung nawlngeihnak (human right) le dinfelnak (justice) a umnak hnga, aa zuammi an si. Cucaah WCC hi sahrang timi cu, aa palh mi si dawh a si.
(2) Seven-day Adventist baibal thiammi hna nih, 666 cu Rome khua Pope luchin cung ah a ummi Vicarius Filii Dei (vicar of the Son of God) timi cafang he aa khat an ti. Hi cafang hi, Latin kanan in tial tik ah, [Vicarius cu:-V=5; i=1; C=100; A=0; R=0; i=1; V=5; S=0; Filii cu:-F=0; i=1; L=50; i=1; i=1; Dei cu:- D=500; E=0; i=1] ti a si. Azate fonh tik ah, 666 achuak. Hi baibal lehning hi, Pope cu Antichrist tiah Reformation pawl nih an hmuhning in lehmi a si tiah an ti. Hi baibal lehning hi, mi tampi nih an dirpi tiah an leh. Hi zong hi, dik dawh a si lo. Asullam pahnih aum. Pakhatnak ah, Pope cu tamtuk an chuak cang. An thi lengmang ve i, an ithleng lengmang ve. Zei Pope kha dah ‘Antichrist’ cu a si hnga? Athi cangmi Pope maw a si hnga? Pakhat hmanh sawh khawhmi aum lo. Pope pakhatkhat hi, asi tiah sawh hna sehlaw, athih tik ah, “Antichrist cu aum ti lo; athi cang” tinak asi hnga. Pahnihnak, Pope hi nawl angei i, vawleicung ah minthang asi ko nain, Protestant Krifabu le zeidang biaknak bu vialte cung ah, nawl pakhat hmanh angei lo. Akan hruaitu zong a si lo. Pope hi ‘Antichrist’ a si ti sisehlaw, Protestant le bu fatete million tamtuk a um nih an duh bal lai lo. Pathumnak ah, Pope hi biaknak lutlai a si; Baibal ah sahrang timi hi, biaknak lutlai theng silo in, abik in politics hruaitu deuh an si. Pope rian biapi hi, politics lei a si lo caah, politics ah nawlngeihnak angei theng lo. Cucaah Seven-Day Adventist baibal lehning hi, adik lo ti khawh a si.
(3) Ki pahra le lu pasarih (Daniel 7 le Biathlam 13 zoh) timi hi, EU (European Union) timi an si te men lai tiah EU ram sarih riat lawng an si lio ah an rak ti. RASU chuahmi Chin Magazine zong ah, 666 kong he pehtlai in, an rak tial. Zeicatiah EU cu an rum an thawn tuk caah, an mah nih vawleicungpi kha sipuazi, ralkap le uknak lei ah kan uk te lai; tangka an chuah lai i, an mah member asi lo mi poh cu, cawkzawrh khawh a si lai lo. An mah hi 666 phurtu sahrang an si te men lai tiah, Krifa tampi nih an rak ti. Atu cu ram hra leng an kai cang. Ram 15 an si cang. 2004 chung ahcun, adang chungtel ramthar pakua luh chap ding ti a si caah, an zate 24 an si lai tinak a si. Euro tangka zong cu 2002 ah achuak cang. Hi bu hi biaknak lei bu an si fawn lo. Cucaah ki pahra le lu pasarih he cun aa milh ruam ti lo caah, hi zong hi, adik lo ti khawh a si.
(4) RC le Protestant churches pawl (Baptist, Presbyterian, Methodist, Lutheran, Anglican le Orthodox Krifabu dangdang) hna hi, sahrang an si tiah atimi an um ve. Hi cu baibal biatak ah dir bia si lo in, church politics tuah bia tu a si. An chimmi hi, hram le zong aum lo pin ah, baibal duhpoh in an leh bia le asullam zeihmanh chim tunglo in, an mah duhnak poh in an kal pi caah a si. Hi ruahnak cu, keimah zumhnak adik, midang zumhnak poh cu aa palh tiah aruatmi hna pawl le church politics tuahmi hna baibal lehning a si. Sahrang timi cu, Pathian le Kri adohmi siangpahrang asiloah siangpahrang ram a chim duh tawn caah, Pathian abia mi le Kri atanhmi cu, sahrang a si kho lo.

666 cu ahodah asi ne hnga?
Biathlam 13: 17 nak ah, “hi hmelchunhnak cu, “sahrang min” asiloah “sahrang min ca hmanmi nambar” a si ti kan hmuh. Cang 18 nak ah, “cu number cu mi pakhat min ca i hman mi a si i 666 a si” a ti. Cucaah hi 666 kong ah afiang bakmi cu:- (1) Mi pakhat min ca hmanmi number a si” ati caah, “Mi pahnih ca zong asi kho lo; mibu ca zong asi kho lo. Ram tampi EU bantuk ca zong asi kho lo. RC le Protestant ti bantuk Krifabu hna zong an si kho fawn lo” ti afiang; (2) Cang 18 nak ah, “fimnak (wisdom) ahau. Afimmi poh nih cun, sahrang nambar cu an tuak khawh ko lai” tiah ati caah, John catialmi hi, amah chan thil sining (context) le tuanbia (history) le phungphai (tradition) atheimi nih cun, John nih zeidah achim duh timi an rak theih khawh nak lam a um lai tinak a si.
Tahchunhnak ah, Greek, Rome le Hebrew nunphung ah hin, zei bantuk thilri, thilmin, minung min le cafang kip zong hi, nambar in tial khawh an si. Mirang cafang ahcun, A=1, B=2, C=3 ti bantuk in, zeibantuk cafang zong, nambar an si dih ko. Barclay nih, Pompeii Lung vampang ah, tlangval duhtu pakhat nih ca a tial i, “Ngaknu pakhat ka duh, amah nambar cu 545” a si tiah a ti. Hi pa nih, angaknu duhmi kong cu achim i, a min taktak cu athuh fawn. Laimi caah, tahchunh awk tha ngai mi cu, Mizoram MNF buai lio ah, tapung pakhat le khat cakuat an duh tik ah, midang nih thei hna hlah seh tiah, namber (1, 2, 3) in an rak tial tawn ti a si. Cu bantuk catial cu, middle school kan kai lio ah, lenpen in kan rak icawn tawn. Hihi ram kip tapung nih an mah le duhning cio in an rak hman tawn. Cucaah, nambar zong hi canfang bantuk in hman khawh a si. Cakuat tiang tial khawh a si. Atheithiam lo mi caah, sullam angei lo; ngalh khawh ding zong a si fawn lo. Asinain, atheithiam mi caahcun, sullam angei i, theih khawh a si; buainak zong zeihmanh aum lo. Biathlam zong hi, John nih Asia ah a ummi, Krifabu pasarih le hmunkip zumtu pawl sin ah cakuat a tialmi a si. John zong nih, “sahrang namber cu mi pakhat min a si” tiah ati caah, “fimnak” angeimi le amah chan thil sining, nunphung atheithiammi nih cun, an rak theih khawh lai tinak asi.
John nih Biathlam atial lio hi, A.D 95 kuakap a si. John thih hnu ah, hlanlio Krifabu Hruaitu Pa (Early Church Fathers) chan in, 666 hi, biapi ngai in an rak ruah. “Adih cangmi maw a si, ara lai dingmi dah?’ ti in, an rak ibuaipi cang. Ahmasabik 666 kong atialmi hna lak ah, irenaues (C. A.D 130-202), hi minthang bik pakhat a si. Amah nih, sahrang (666) cu, Kri Ralchanhtu (AntiChrist) a si lai i, amah amin number hi 666 a si lai tiah azumh.
ireneaus nih 666 timi hi, thil pathum (3) an si kho tiah a ti. (1) Greek biafang Euanthas:-E=5; U=400; A=1; N=50; TH (Greek cafang ahcun theta ti a si)= 9; A=1; S=200. Azate fonh ‘666’ a si. Asinain, ireneaus nih, Euanthas timi hi, asullam zeihmanh achim kho lo. (2) Lateinos:- L=30; A=1; T=300; E=5; i=10; N=50; 0=70; S=200; azate ‘666.’ Lateinos timi hi, Latin tinak a si kho i, Roman Empire tinak a si kho ti a si. (3) Teitan:- T=300; E=5; i=10; T=300; A=1; N=50; azate fonh ‘666.’ Hi Teitan hi sullam pahnih a ngei kho. Pakhatnak ah, Greek tuanbia ah, Titans timi pawl hi, "Pathian adohmi tapung" an si. Pahnihnak ah, Vespasian, Titus le Dominitian timi Rome siangpahrang chungkhar min cu, Titus a si i, an mah cu, Titans tiah hei auh khawh ding an si. Palinak cu, arnoume timi biafang hi asi kho men ti a si. A=1; E=5; R=100; N=50; O=70; U=400; M=40; E=5; azate ‘666.’ Hi biafang hi, Greek biafang ah, “arnoumai” ti mi a si kho; asullam cu “Ka al” (i deny) tinak a si. Hi ka zawn ah, Kri ka al; ka zum lo tinak khan ah an ruah.
Chanthar Baibal tuanbia thiammi hna nih, hi ireneaus chimmi a pali ningte in, zumh tlak an si lo tiah an ruah. Hi 666 hi, achuak khomi min tampi aum i, micheu nih cun, Pope, John Knox, Martin Luther, Napoleon le midangdang an si kho tiah an ruah. Dr. Kepler nih cun, Vawlei Ralpi pahnihnak ah mi sual tuk Hitler min zong hi, hitin a si kho tiah, atial. A=100; B=101; C=103 ti bantuk in achang chang in kan tial ahcun, H=107; i=108; T=119; L=111; E=104; R=117; azate HiTLER=666 tiah a ti ve. Micheu nih, Gaius Caesar a si kho men an ti. Amin hi number in tuak tik ah, 616 achuak. Asinain, ‘666’ achuah khawh lo caah, adik tiah zumh awk ahar deuh. Gunkel nih cun, “Zeizongte ser hram thawknak, “Tiamat” timi, Babylon pathiannu (goddess) a si kho men” tiah a ti. Acung lei ah, ‘666’ asi kho men tiah an chimmi vialte hi, John nih achimmi cu, “alu pakhat cu thihpi tlak hma a pu i, adam than cang” (13:3, 12) timi he, an dirhmun pakhat hmanh aa milh kho lo. Cucaah “666’ cu ahodah a si ne hnga?”
Tuanbia le Baibal thiamsang tam deuh nih cun, hi 666 hi, Krifa hrem thawk tuk le fakbik in ahremtu hna, NERO a si tiah an zumh. Hlanlio Baibal tampi ahcun, ‘666’ ti silo in, ‘616’ ti zong in aum ve ti a si. Nero hi Greek cafang in tial tik ah, NERON ti a si. Cucu nambar in tial tik ah, N=50; E=6; R=500; O=60; N=50; NERON=666. Latin cafang ahcun, NERON timi hi adonghnak N tel lo in, NERO ti in, tial khawh a si. Nambar fonh tik ah, ‘616’ a si achuak. Cun Hebrew cafang ah, Nero Caesar timi min cu, nambar ‘666’ a si. Biakam Thar chan ah, Judah mi nih ca an tial tik ah, Greek le Aramic hi tambik an hman hna. Hebrew nih Neron Caesar ti hi, nambar in an tial tik ah, ‘666’ bak achuak. John cu Hebrew a si. Ca atiak tik ah, Greek in atial. Greek nih, Nero cu, Neron an ti caah, Judah mi zong nih, Neron an ti. Adonghnak ah “N” an thlak chih. John zong hi, Hebrew a si i Palestine hmun khatkhat in ara mi a si caah, Neron ti deuh hi, ahman ning a si lai ti a si. Hi zumhnak afiantermi cu, John chan kuakap minung, Judah biaknak bu khat nih ca an rak tialmi, Dead Sea Scroll timi ah, Nero hi, Neron ti in an tial (Discoveries in the Judean Desert ii, p.101, plate 29, line 1). Cun, Nero siangpahrang a tuan akum hnihnak kuakap ah, an rak tialmi, Aramaic ca Murabba’at timi zong ah, Nero cu, Nrwn Qsr ti in an tial. Hebrew in tial tik ah, Qsr Nrwn in akal caah, Q=100, S=60; R=200; N=50; W=6; N=50; azate 666 achuak. Cucaah ‘666’ hi, siangpahrang Nero bak a si ko tiah, baibal tuanbia thiammi tampi nih an ti.
Nero (55-68) hi, Krifabu fak tuk a rak hremtu hna asi caah, John nih hin, AntiChrist timi hi, NERO bantuk in achuak kho mi asi tiah rak ruat sehlaw adawh. Nero nih hin atuanbia sining zong ah, baibal sining he alo bik ti a si. Asiahcun, Nero tuanbia le John biathlam nih achimmi zeidah lawhnak an ngeih zoh usi.
John nih “lu pasarih le ki pahra” a timi hi, Rome Empire uktu le siangpahrang (emperor) a chim duhmi a si tiah, mifim tampi nih an zumh. Rome Uknak arak dirhtu Augustus chan dih hnu in, Rome Siangpahrang pasarih an um:-Tiberius 14-37; Caligula 37-41; Claudius 41-54; Nero 55-68; Vesperstian 69-79; Titus 79-81; Domitian 81-96. Hi siangpahrang pasarih hi, “lu pasarih” timi an si. “Sahrang cu ki pahra angei” ti a si. Hi fianternak cu hitin a si. Nero thih khawh ka ah, Rome Pennak cu abuai ngai; thla 18 chung ah, siangpahrang pathum Galba, Otho le Vitellius nih Rome an uk. Hi hna hi, “lu pasarih” timi ah an telh hna lo nain, “ki pahra” timi ah an itel. John nih, “sahrang lu cung ah, minchia” (blasphemous names) an um ati. Hi asullam cu, Rome siangpahrang poh cu, “divus asiloh sebastos” (thlarau) ti an si. Pathian asiloah Pathian fa (Son of God) tiah an iti. Nero le bang nih cun, atangka ah, “Vawlei khamhtu” (the Savior of the World) ti bak in min aa bunh. Ahnu siangpahrang pawl nih cun, an min hmai ah, Latin holh “dominus” timi an ibunh. “Bawipa” tinak a si i, Biakam Hlun ah Pathian min khan ah hmanmi a si i, Biakam Thar ahcun, “Jesu Kri min can ah hmanmi a si.” Cucaah mah bantuk min hman poh cu, minchia (blasphemous name) timi cu an si ko.
Sahrang pahnihnak ki pahnih ngei (13: 11) tlang in arak chuakmi timi cu, siangpahrang ram chung dihlak ah, vawlei uknak (magistrate) le biaknak lei upa (priesthoods) bawm in, Caesar Biaknak an tuah i, Krifa pawl heh tiah, ahringhrimlo in an hnekmi hna achim duh. Krifa caah thim ding cu, “Caesar cu bawi asi ti asiloah thah” arak si. Rome pennak le biaknak hi, “ki pahnih” achim duhmi a si than.
Asiahcun, 666 nih Nero a si ti zeitindah alanghter? 666 cu, “sahrang lu pasarih hma apu i, adam than mi min kha a si.” Nero hi arak sual tuk; tlangval no te Sporus zong nupi ah aa tuah; Poppaea Sabina timi ahawi thabik pa Otho nupi zong achuh; nu le pa aduhmi poh a ihpi hna; adirhmun aka chuh sual lai tiah aruahmi poh athah hna; alungtlin lo ahcun aduhmi poh athah hna; anu hmanh voi tamtuk athah atimh i aluat caah pa pakhat athlah i thilak in a vuakden ter. Anu athih hlan ah, “Ka nau inn hi rak chuah; Nero ka pawinak hi” tiah arak ti phah. A.D 64 ah, Rome khua ah, khuathar ser duh ah, Nero nih akhangh chawmmi mei nih, Rome akangh ruang ah, Krifa pawl apuh hna i Krifa mi hrem le thah aa thawk. Zeitluk fak in dah ahrem hna ti ahcun, “An nung na in, meiti atoih hna i, zan ah mei ah avan hna” ti a si. Cucaah John nih hin, Kri Ralchanhtu (AntiChrist) hi Nero bantuk in arak ruah ko ti a si.
A sualtuk caah, Rome pennak zungpi hi, sualnak le thurhnomhnak in akhat. Cucaah Gaul in Julius Vindex le Spain in Galba siangpahrang hna ral an tho. Adonghnak ahcun, Senate nih, mipi ral asi an ti caah, an doh. Ahnu ah amah le mah aa that i athi. Asinain, ahnu ah, Nero atho than (Nero redivivus) timi tuanbia ahung chuak than. Nichuahlei –Babylonian in siangpahrang sual huatlai, tihnung le tuksapur, zahthei lo achuak lai; vawlei vialte ahrawh dih lai; Rome in an dawinak Euphrates ti varal in ara lai i, Rome auk than lai timi hi, Sibylline Oracles ah an tial. Nero arak sual tuk caah, ruahlopi ah Nero athi timi cu, mi zapi caah zumh awk arak tha lo. Hitler athih le thihlo atu tiang, fiang sitsette in an theihthai lo bantuk in atuanbia arak buai ve. Chanthar sining chim ahcun, Sarlin athi timi Russia mipi caah zumh ahar bantuk le Saddam azam cang timi iraq mipi nih fawite ah an izumh khawh lo bantuk a si. Kawlram mi caah, Ne Win athi kho lo ding in kan ruah bantuk tluk a si.
Nero hi June 8, A.D 68 ah amah te in aa that. tiah an ti nain, mi tlawmte lawng nih, aruak an hmuh i, aruakvui an theih. Nero hi, italy ah arak lar bantuk in, nichuaheli ram zong ah arak lar ngaingai. Athih kum A.D 68 hnu in, Nero ka si ti in, Nero lem (false Nero) voi thum an chuk cang. Voikhatnak cu A.D 69; avoihnihnak cu A.D 80; le avoithumnak A.D 88 ah an si. A.D 69 ahcun, Rome doh ding tiang in tapung arak tho ti a si. Avoihnihnak A.D 80 ahcun, Parthians hna nih, Nero cu an rak dirpi ngaingai. Avoithumnak Nero nih cun, Parthians pawl kha, Rome tiang kal i raldoh ding in, afawrhfial khawh dengmang hna ti a si. Adonghnak ah, “Nero cu, anung ko i, Rome uktu kha teirul acham than hna lai tiah an rak zumh. Ahnu ahcun, thihnak in anung than lai i, a ralkap pawl he, Rome an doh than lai” tiah, an rak ti. Hi ca hi, Nero athih hnu, chan hnihnak kuakap ah, Sibylline Oracles timi ah an rak tial tung. Charles nih, “Antichrist ti in, Armenian in Nero a rak kir than lai timi hi, an rak zumh taktak ko. Hi ruahnak hi arak nung taktakmi a si. John nih Biathlam atial lio ah, hi ruahnak hi, mi tampi nih an rak pawm cuahmah lio pi a si ko. Nero hi minung ah, arak kir taktak ko lai i, Krifami hremtu siangpahrang pakhat ah arak chuak than lai; cucu pariatnak siangpahrang, lu pa sarih chungtel pakhat kha a si lai” (17:11) tiah ati. Nero Cucaah, “lu pasarih lak ah, thihpi awk tlak hma apumi lu, adam than mi” timi hi, Nero Redivivus (Nero Athothan) timi tuanbia hi, John nih chim sehlaw adawh tiah, baibal tuanbia thiammi hna nih an zumh.

Biatlangkawmnak:
Atawinak in chim ahcun, minung hi phun hnih kan um. Hnulei aliamcia caan biapi ah achiami le hmailei ara dingmi biapi ah achiami kan si. Hi 666 (Biathlam 13:18) he pehtlai in, hnulei aliamcia caan biapi achiami nih an lehning le hmailei ara lai mi caan biapi achiami nih an lehning aa dang ti kan hmuh. Cucaah, an lehning aa dang liangluang hna. Micheu nih, baibal le vawlei tuanbia (Rome chan lio thil sining) biapi ah chia in alet mi an um bantuk in, Krifabu dohnak le mah Krifabu dirpinak caah, “church politics” biapi ah chia in, baibal aletmi an um ve. Khatlei ah, Krifa hmasa hna chan, Greek le Hebrew tuanbia, nunphung le Krifabu tuanbia tuaktan bu in, aletmi an um ve. Acheu nih caholh hrampi ah chia in alet mi an um; acheu nih thlarau lei biapi ah chia in an leh; acheu nih phunglam biapi ah chia in an leh. Cucaah, hi 666 lehnak hi aa dang cio. Biathlam 13 nak hi, alutaw thate in zoh dih hnu ah, Baibal thiamsang tambik nih cu, Nero Ceasar timi siangpahrang he an sining aa tlakbikmi a si tiah an pawm. Cucaah, John nih a chim duhmi “666” cu, Nero Ceasar hi, a si ko tiah an ruah. Cu an chimmi adik ahcun, 666 cu adih cang tinak a si ko hnga lo maw?
Caihhmai awk:
(1) John nih ahmuhmi Biathlam langhnak hi, adik taktak mi maw a si lai tiah na ruah, asiloah Krifami hna hremnak an tuar lio ah, thapeknak bia ah achimmi dah asi lai tiah na ruah?
(2) Mirang biafang ah, “Beast” timi hi, “sahrang” tiah let lo in, “saram” ti sawhsawh in let sehlaw, Baibal na hmuhning aa dang deuh hnga maw?
(3) John nih, “sahrang number cu mi pakhat min a si” i “Fimnak a ngeimi nih cun an theih khawh ko lai” tiah ati caah, “666 nih, Krifabu a aiawh kho hnga maw? John nih “fimnak angeimi nih cun an theih khawh ko lai” ati caah, “666 hi minung fimnak in, tuaktan khawh asi lai” tinak asi hnga maw?
(4) Acunglei ka tial mi tuanbia zohchun in, “666” hi adih cangmi maw asi lai tiah na ruah, ara lai ding mi dah? Ara lai dingmi ti sisehlaw, “666” hi, pennak maw asi lai tiah na ruah, vawlei lei uktu maw, asiloah biaknak hruaitu dah? Biaknak hruaitu ti sisehlaw, amah cu, Krifa maw asi lai, biaknak dang hrauitu dah?
(5) “666” he pehtlai in, Lairam le Mizoram nih, “church politics” caah, kan hman tiah na ruat maw? Asiahcun, zei Krifabu pawmning dah adik bik lai tiah na ruah?
(6) Protestant Krifabu nih kan ngeihlomi baibal tampi aum rih. Zeicatiah, Baibal Cannonization (Baibal an hlawrnak) ah an rak hlawt hna caah a si. Hi baibal an hlawr lio caan ah, Biathlam hi telhlo in rak um sehlaw, Krifami hi khamh kan sung hlei hnga tiah na ruat maw?
(7) “666” pom le pomlo ruang ah, khamhnak hmuh le sungh hi, a um lai tiah, na ruat maw?

Book of Revelation, 211 interpreter’s Bible, 452-457420.

The Great Controversy in a Nutshell (Middleton, idaho: CH J Publishing, 1998), 6-8.
The Great Controversy, 47-55.
“Revelation,” Seventh Day Adventist Bible Commentay, 823. Quoted in Andreas Helwig (c.1572-1643; see The Prophetic Faith of Our Fathers, vol.2, pp.605-608).
Rangoon Sianghleirun chuahmi makazin catialmi a si. Catialtu hi Rev. Ral Buai a si. US ka um lio ah mah ca ka tial caah, akum le makazine volume te hna zohchun ding ka hmu kho lo. Careltu nih fiangdeuh in nan zoh ding a si lai.
William Barclay, The Revelation of John Vol.2, (Philladenphia: The Westminster Press, 1976, Revised), 100.

Barclay, Revelation of John Vol.2, 101. Arnoune timi hi, Primasius nih achuahmi ruahnak a si. Greek verb ahcun, arneisthai ti a si i, “hlawt” asiloah “zumhlo” tinak khan a si.
Barclay, Revelation of John Vol.2, 100.
The interpreter’s Bible (New York: Abingdon Press, 1957), 466.
Barclay, Revelation of John Vol. 2, 101-102.
M. Eugene Boring, Revelation (Louisville: John Knox Press, 1989), 163.
J. Massyngberde Ford, Revelation (New York: Doubleday, 1975), 226. Hi ca hi, Palestinian Wadi Murabba’at ah an hmuh mi a si caah, Murabba’at ca an tinak a si. Wadi timi cu, tiva tinak a si.
Barclay, Revelation of John Vol. 2, 89. Baibal lettu cheukhat nih, “ki pahra” timi hi, siangpahrang pahra asiloah pennak pahra le uktu hna a chim duh an ti. Rome Pennak tang ah, pennak pahra an um. Cu hna cu “italy, Achaea, Asia, Syria, Egypt, Africa, Spain, Gaul, Britain le Germany” an si. Hihi John nih “ki pahra” atimi an si kho men (J. Massyngberde Ford, Revelation, 220 zoh).
Barclay, Revelation of John Vol.2, 89.
Barclay, Revelation of John Vol. 2, 89-92.
Barclay, Revelation of John Vol. 2, 90.
David E. Aune, Word Biblical Commentary Vol. 52 B (Nashville: Thomas Nelson Publishers, 1997), 780. Nero aa thahnak hi, “Phaon timi miluat pa inn ah a si” tiah William Barclay nih atial (William Barclay, Revelation of John Vol.2, 9.92 zoh).
G. R. Beasley-Murray, The Book of Revelation (London: Marshall, Morgan & Scott, 1974), 210-211
G.R. Beasley, Th
cacc.info ah lakmi a si……