Chin Youth Organization Conference
July 3, 2011
Indianapolis, Indina, USA
Dr.Salai Ngun Cung Lian Biachim Mi
Upatmi CYO President, CYO Hruaitu vialte, upatmi MP Pu Lian Uk, CNF Chairman Pu Zing Cung, CHRO Board of Director Pu Victor Biak Lian, CFC Hruaitu Pu Zo Tum Hmung, biaknaklei upa hna, miphun unau, hawikawm vialte hna le Pathian peekmi Chinland le Pathian dawtmi Chin miphun thaizing thawkin a hruai hnga ding, a kilkawi hnga ding, a zohkhenh hnga dingmi pawl “CYO members” vialte;
CYO kum 10 tlinnak ni thengte ah bia chimhnak caan nan ka peek caah ka’i lawm. Tuzan ah chimh ka duhmi cu “Kan Thih Hlan Tiang Cawn A Herh: Zeiruangah Ti Ahcun Fimcawnnak Cu Thazaang A Si” ruangah si. James Addison nih a timi cu “Fimthiamnak timi cu, Vanchiatnak nih a tei khawh lomi, Sual nih an hrawhpiak khawh lomi, Zei bantuk ral zong nih a tei khawh lomi, Phungphai ngeilo uknak chia zong nih sal a canter khawh lomi Hawitha a si” tiah a ti. “Minung timi hi, Fimthiamnak ‘Education’ kan ngeih lo ahcun “A splendid slave, a reasoning savage” tiah a ti. “Saram ruahnak a ngeimi sal”. The Union of Burma dirh a si kate in nihin ni tiang kan Chin miphun chungin, fimthiamnak cawnnaklei ah a dongh chuak i, “Post-doctorate scholar, Doctorate le Professional Doctorate Degrees” a hmuhmi zeizatdah kan ngei hnga? Kan theih cio ko. Miphunpi pakhat kan si ve tiah a’i timi Chin miphun lakah, “Arts and Sciences College” fate pakhat dirh khawhnak caah a herh mi Faculty Members (Cawnpiaktu) a ngei lomi miphun kan si cu a faak tuk. Celh awk a si lo.
Zeiruangah a si hnga? Kanmah mawh a si lo. Kanmah Palh a si lo. Kanmah thiam lo a si lo. A ruang a um. 1948 in 1962 tiang a kan uktu, nizan Pu Zing Cung nih a kan chimhmi, Kawl miphun lawng hi miphunpi kan si timi zumhnak a ngei i, ram uktu hna nih Chin miphun Ca kan thiam lai an duh lo. Kan fim lai an duh lo. Curuangah, Parliamentary Democracy Uknak in Union of Burma uk a rak si lio zong ah Chinland ah College pakhatte zong dirh an i timh lonak kha a si.
1962 in 1988 tiang a kan uktu General Ne Win le Kawlmi lawng hi miphunpi kan si timi zumhnak a ngeitu hna nih, Chin miphun ca an thiam ahcun an fim sual lai i, thil an theih sual lai ti an phang caah kan Chin miphun upa hna nih an nawl len zong ah College pakhatte zong a kan serpiak duh lo.
1988 in 2011 tiang a kan uktu Pu Saw Maung le Than Shwe zong cu tthiamtthiam an si. Russia, China le ram dangdang hna ah Kawl Scholar a thawngthawng in an thlah ko nain, Chin miphun zeizatdah kan i tel ve? Zapi theih a si.
2011 March thla in nihin ni tiang a kan uktu Pu Thein Sein hruaimi cozah zong nih an duh lo timi cu, Education Minister Dr. Chan Aye nih Chin MP Pawl Parliament ah bia halnak an ngeihmi a lehnak pawl nih fiangtein a langhter.
CURUANGAH, Union of Burma a dirhtu Ramkulh le Miphun “Founding State and People” kan si ko nabuin, Chinland ah University pakhatte zong nihin ni tiangah a um lomi hi a si. Hi nih a langhtermi cu, 1948 in nihin ni tiang Union of Burma a uktu Kawl miphun lawng Miphunpi kan si timi zumhnak a ngeih i, ram a uktu hna nih Chin miphun cathiam an duh lomi le an fim sual lai an phannak “Unfolding Evidence” a si. CYO mino hna, tthatein ruat tuah u! Nan lung a faak lo maw?
Hi hna ruangah adang thil tampi ruangah, hi bantukin a kan tuahtonak hi celh a si ti lo caah, 1988 ni thawkin, Chin miphun hna nih miphun dang bantukin, Pathian peekmi Chinland ah kanmah kan kong kan lam, zalongtein khuakhan lairel khawhnak nawl kan ngah tthannak caah tiin, dohthlenhnak tuah a si.
Chinland le Chin miphun a dawtu Pasalttha le nusalttha 100 renglo an thisen a luang i, an nunnak an peek, an ruak vawlei tangah a lut cang. Hi bantukin miphun dohthlenhnak ral a thawh caah le adang thil tampi ruangah, kan ram ah kan him ti lo i, vawleicung ram rum bik le ram ttha bik simi ram hna ah ralzam in kan phan. Nihin ah Chin miphun tampi cu, K to 12 free in kai khawhnak ram, teirialtein i zuam ahcun, scholarship le grant hna hmuh i, college free in kai khawhnak ram, riantuan pah buin sianginn kai khawhnak ram le student loan hna laakin, sianginn kai khawhnak ram pawl ah khua kan sa. Hi bantuk vawleicung ram ttha bik le sianginn ttha bik hna ah Chin miphun hna nih fimthiamnak cawnkhawhnak “Chance” kan ngahmi hi zeiruangah a si hnga timi, tuzan ah hika a rak rami vialte nih na ruat bal maw?
1948 in nihin ni tiang Chin miphun hna hi fim hna hlah seh, thiam hna hlaseh, hrut hna seh, molh hna seh tiah a kan titu pawl nih kum 60 chung an thil tuahmi vialte kan biakmi Pathian nih a celh ti lo cah, “Ka dawt vemi Chin miphun hna hi, miphun dang bantukin, cawn ve hna cang seh, thiam ve cang hna seh, fim ve cang hna seh law an Pathian ka si hi, ka theih ve cang hna seh” ti a duh caah “can ttha, lam ttha le sinak ttha” a kan peekmi a si tiah ka zumh.
Pathian nih a dawt vemi, miphun dang hna cu, rocket an i cit i, thlapa an kai, van ah a zuang, rili tangah an vaak, zalongtein khua an sa, nuam tein an nung. Hi vialte thil tuah khawhnak caah a herh bikmi cu Fimthiamnak a si. Chin miphun thlapa kai kan duh ve lo maw? Miphun dang hna bantukin kan si duh ve ahcun CYO MEMBERS VIALTE, FIMTHIAM CAWNNAK AH TEI RIAL HNA USIH. Thlapa nan kai hrimhrim lai lo tiah Pathian chiatserhmi miphun kan si loh.
Nuclear Meithal le, Nuclear Power hna ngeih khawhnak caah a herh bikmi cu Fimthiamnak tthiamtthiam a si. Chin miphun nih Nuclear meithal le Nuclear Power kan ngeih ve ahcun Kawl Ralkap lubo pa nih Porter a kan phorhter lai maw? Than Shwe le Thein Sein hna nih kan hmaiah an khup an bil lai i, nan thiamnak hi ra kan cheuh ve ko u, an ti hrimhrim lai. CYO MEMBERS VIALTE, FIMTHIAM CAWNNAK AH TEIRIAL HNA USIH.
Harvard, Cambridge, Yale, Princeton, IU, Perdue University ti bantuk sianginn min thangthang dirh khawhnak a herh bikmi cu Fimthiamnak a si. Hi bantuk minthang, University of Chinland dirh kan duh ve maw? 2022 kum, CYO kum 20 tlinhnak, CYO Conference kan tuah ni ah, vawleicung ram kip a phanmi Chin mino hna lakah, Ph.D degree 100 nan um ahcun Kalay University khi South East Asia ah University ttha bik ah kan serh kho hrimhrim lai.
The Union of Burma ah a si a faak bikmi cu, kan chuah kehnak Chinram, Chinland a si tiah UNDP nih an ti. Union of Burma ah a rum bikmi, a thiam bikmi, a fim bikmi, thil a tuah kho bikmi ram le miphun si kan duh maw? CYO MEMBERS VIALTE, FIMTHIAM CAWNNAK TEIRIAL HNA USIH.
A luancia thla khat hrawngah khan Kawl ralbawi pakhat nih a timi cu “Chin MP pawl cu, ca zong an thiam lo, holh zong an thiam lo nain, Union level ah Minister si cu an duh ngai” tiah kan Chin miphun nehsawh ngaiin bia a chimh. CYO member vialte ka’n hal hna. Na lung a faak lo maw? CYO MEMBERS VIALTE, FIMTHIAM CAWNNAK TEIRIAL HNA USIH.
The Union of Burmaram a dirhtu miphun kan rak si. The Union of Burma a hruaitu si kan duh maw? President Obama bantukin vawleicung ram tthawng bik United States of America hruaitu si khawhnak hnga dingah cun, thlacam lawngin a za lo. Pumpalulh chuih thiam lawngin a za lo. Biazai ttial thiam lawngin a za lo. Biachim thiam lawngin a za lo. Fimthiamnak cawnnak ah teirial i, hlawhtling a herh.
CYO Member vialte bia hal ka’n duh hna. Kawl miphun lawng hi miphunpi kan si ko timi lungput a ngeimi hna i, an saduhthahnak pakhat cu, Chin miphun hna hi fim hna hlah seh, thiam hna hlah seh, ra kan tluk hna hlah seh, hrut hna seh, molh hna seh tiah kum 60 hlei chung a kan tuahtonak in luatnak caah, MINO kan si lioah zeidah kan tuah a herh? FIMTHIAM CAWNNAK AH TEIRIAL KAN HERH.
Nizan ah Pu Victor Biak Lian nih a kan chimhmi Global Chin Christian Churches (GCCC) nih an timi ah, Laimi cu biasiphai kan hmang tuk an ti. Fimthiam cawnnak kong a tthatnak ka chim tikah, kei cu ka tar cang, ka thluak a ttha lo, Mirang holh ka thiam lo, ka si a faak tuk, tiah a phungphun in, nan lung chungah biasi a phaimi nan um kho men. Zei bantukin i zuam len zongah fimthiam cawn awk ka si kho hrimhrim lo a titu nan um sual ahcun, ruahnak pakhatte cheuh ka’n duh. Na dollar ngeihmite kha “Fimthiamnak” cawn a duh tuk nain a cawng kho lomi va bawm ko hna. William Bill Gate nih a timi cu, “Education: The Best Investment” tiah a ti. Na sungh hrimhrim lai lo tiah, Billionaire Bill Gate nih bia a’n kamhmi hna a si.
Upatmi nu le pa, u le nau hna:
Tuzan ah hin a luancia kum 10 lio, Dallas Lai Seminar voi (2) nak kan tuah liote kha ka mitthlam ah a cuang tthan. Salai Thla Hei, Secretary of Organization, Chin National Front nih mino vialte a kan hruai i, CYO hi dirh dingin khuakhan lairelnak kan rak ngei. Mah lio cu mino a’i timi 100 hmanh kan tling lo. Kum 10 hnuah, Indy ah mino 1000 reng lo ni 3 chung Conference fawitein a kan tuahter kho tu, nuamtein a kan tuahter kho tu hi hodah a si? A SI BAK! Kawl miphun lawng hi miphunpi kan si timi ruahnak a ngeitu pawl tangah sal sinak in kan luat khawhnak hnga dingah, fim ve cang hna seh, thiam ve cang hna seh, theih ve cang hna seh, hngalh ve cang hna seh tiah lam a kan serpiaktu, thluachuah a kan petu zong Pathian a si.
Laimi/Chinmi cu Krifa kan si, Pathian thimmi kan si, Pathian dawtmi kan si tiah bia in kan chimh, hla in kan sak, thla kan cam, biazai kan ttial. A si ko lo maw? Cu a si ah, Pathian kan ttih maw? Phungthlukbia a ngan 1, a hme 7 ah zeitin a ti? “BAWIPA ttih hi hngalhnak hramthawknak a si” tiah Phung le Phai vialte a thluk dih tu, PHUNG-THLUK-BIA nih a ti. Hngalh khawhnak caah cawn a herh, kan cawn hnu lawngah, PATHIAN ttih awk a si cu kan hngalh lai.
CYO Member pawl vialte le tuzan hika a rami vialte mihrut kan si maw? PHUNG-THLUK-BIA nih zeidah a ti hoi? “Sihmanhsehlaw, mihrut nih cun fimnak le cawnpiaknak kha zei an rel lo” tiah a ti. CYO Member si ttung i, Fimnak le Cawnpiaknak zei a rel lomi, Sianginn kai a huam lomi, Fimnak cawn teirial lomi kan si ahcun Pathian kan ttih lo caah, thluachuah kan hmuh lai lo. Cucaah, fimcawnnak – Education ah teirial hi Pathian duhmi a si.
Pathian nih CYO thluachuah in pe ko seh, Pathian nih Chinland thluachuah pe ko seh, Pathian nih Chin miphun thlachuah pe ko seh. Ka’i lawm.
Infomation and Publicity
Chin Youth Organization
Showing posts with label Lai mi uk nak kong. Show all posts
Showing posts with label Lai mi uk nak kong. Show all posts
Monday, July 25, 2011
Zei Chan Hen Kan Chuah!
Zei Chan Hen Kan Chuah!
(Victor Biak Lian ttial mi “Ka Philh Kho Lo” Cauk ah Sa-hme Ka Peh)
Kumkul leng a kai cang! Kan chan cheu a tlum ruangmang ko. Zoh tthan ah: ”Zei chan hen kan chuah”, tiah i hrum pi phu a si.
Nain: Kan doh mi kan thlen khawh hlan cu, ”tluang kan khawng rih lai lo; kan hrum fawn lai lo” ti in pei bia kan rak i tiam kha. Cu caah, hrum nai sai hlah! Maw vanlawm: Pathian nih can ttha a kan pek ve. Kan miphun kan dir pi ve! Kan ram caah kan ttuan ve! Dothlennak kan tuah! Kan ke-neh hi rak zoh law, zei dah kan chim timi cu na rak theih te ko lai.
Nain: Inn tlun hlan ah kan khual tlawnnak kong chim cu ka duh bal lo. Kan lam thluan zoh tthan in lunglen tuar zong ka duh fawn lo. Asinain, minung hen pei kan si cu! Aho dah lung kuai lo in a um kho hnga. Aho dah hrum lo le kio lo in a um kho hnga. Kan tuar mi pei a fak ve cu! Kan tawn mi pei a har ve cu! Khuacan nih bia a hung chim tthan. Fing le tlang nih neh tthing an cin rih. Zan thlapa nih bia thli tiam mi vial te a philh rih lo. Thlizil nih zuntthing a rak phawrh tthan tawn. Cu ban tuk can te ah cun, “zei hen kan tawn” tiah kan hrum ruangmang tawn. Mi hmai ah puan lukhuh in ttah hla kan sa lai lo, kan hrum lai lo ti len zong ah; mit chinh kam seh in, kan lu kan vun thin ii kuttum kan suh tthan tawn. Asinain, mitthli nak in hacang rial tu kan vun ii thim tthan rih lai. A can a cut hlan chung cu!
Kan zoh tthan rih lai lo kan ti bu; kan zoh duh ti lo ti len zong ah... zoh tthan le cuanh tthan a hau tawn. Kumkul leng kan khual tlawnnak lampi. Cu lampi kan kal lio ah kan chiah tak mi kan ke-neh kha vun zoh tthan cio tuah uh, tiah Pu Victor Bika Lian nih a kan sawm. Amanh nih cu, ”Ka Philh Kho Lo” a ti. Philh awk a ttha hrimrhim lo. Hi lamthluan le hi ke-neh hna hi kan philh ah cun; Kan miphun a philh mi kan si sual lai. Kan ram a philh mi kan si sual lai. Pathian nih kan miphun le kan ram caah khua a khan, lai a rel cia mi a philh mi kan si sual lai. Zei cah? Hihi Pu Vicotor pakhat long in a kal mi lamthluan a si lo. Pumpak kong a si lo. Kan miphun pi te in kan zawh cuahmah mi, kan kal cuahmah mi lamthluan a si.
Hi lampi kan kal lio ah hin: harnak tam pi kan tawn. Mitthli tam pi a luang. Thisen tam pi kan thlet. Nunnak zong tam pi kan thap cang. Fei le nam in aa hliam mi an um. Sa le ral, zen le kuan, sianghnuai le ttekhluan nih vanlai mu bang a thlak hna ii, an chan cheu hlan ah mual a kan liam tak mi zong an um. Cingcih an khih hna, thir le dar in hreng an khenh hna ii, thawng chung ah an chan chung khua ci a mui thai mi zong an um. Thih ttian in a ttian mi kan um. Nun ttian in a ttian mi kan um. Nu le fa zong ttang a tthen hna. Leng le val zong ttang a tthen hna. Mui hmuh tthan um ti lo in tlang zamual tam pi nih an kan liam tak cang.
Pa Hlun (Salai Sang Hlun) a tuarnak kha vun ruat tthan cio tuah uh! Kala ralkap nih an thleih. An ke hmanh in an kal pi ngam lo in, helicopter in an phorh ii an zuan pi. Bia ceih ding ah mi hmai ah an chuah pi ngam lo; a thli te in thawng chung ah an hrem ii, a lu an hloh. Zei bia cu dah an ceih ngam hnga? Kan ram pei a dir pi cu! Kan ram a dir pi mi asi caah; a thli te in a lu cu hlo len hna hmanh seh law, kan ram nih a min cu a dir pi tthan te ko lai. Vawlei chan a dongh hlan tiang!
Pa Ci (Salai That Ci) le Sawke (Salai Uk Lian Thang) hna kha tah zei tin dah an thih! Thawng chung ah maw an hrem hna ii an thih? Ram lak ah dah an kal pi hna ii an va thah hna? Aho te nih an ruak kung kai lo; puan lu khuh in ttah hla vorh te zong um lo; an thlan leisen a chawh piak tu te hmanh um lo in mual an kan liam tak . Maw Sui Kung! Maw Hmung Hmung! Nan nih tah zei tin dah mual nan kan liam tak ning cu a si? Nan nunnak a tai hmanh a chuah hlan ah… ziah???
Nan nih cu: ”Pasal ka nunnak hi kan ram le kan miphun caah ka thap ve lai,” tiah lungfim te in mual a liam mi nan si. Pasal ttha nan rian nan lim bia tu a si. Ngeih a chia mi cu, kanmah: lam lai lak ah nan kan kal tak mi tu hi kan si. Kan khual tlawnnak kan lamthluan a dih rih lo. Inn kan tlung kho rih lo. Kan kal cuahmah. Kan doh cuahmah. Thazang kan herh. Mi van kan hai. Kan nin ngai hna. Kan nin hlam ruangmang tawn hna. Ra kan dir pi rih uh, tiah chun le zan in kan hram. Nan phu tal nih kan dir pi rih ko seh law; nan lim tal nih kan hang rak thlum ter chin ko seh. Thisen luan lo cun, ram ser khawh a si lo; luro ii phum tak lo cun miphun dir pi khawh a si lo cu ta! Nan thisen le nan rolu cu kan ram le kan miphun a nunnak caah si hram ko seh. Hihi kan thlacamnak a si.
Sui Kung a thih mi kan theih hlan ah Hmung Hmung nih a kan thih tak cang e, ti mi thawng chiah nih Haka a ra kan phak hmasa. February thla lai hrawng ah a si: Chin Miphun Ni (Chin National Day) ka lawmh hlan te! CNLD (Chin League) campaign kan kal ii, Thlantlang ah kan cam. Ni Chawn nu te inn cung ah zapi tawnnak kan tuah ii, Federal le Democrcay kong ka chimh hna. Cu lio ah cun, Katunu Mang Hlei Iang nih ”Kapu Pa Hmung, Ka U Hmung Hmung dah kaw a thi an ti cu! Inn ah rak ttin ta...” a ka ti. Ka U Mang Tha Men nu te inn ah ka va tli ii, inn khat in mi nih an rak kan chuah hnawh. Inn chung ka lut; ttah le hram in khuai ci a mui. Inn khan a ki lei te ah khin; Ka U Hlawn Hlawn (Sayama Ngun Hlawn) le Kapi Mah Than nu puan lu an ni khuh, ttah hla an vorh i, an dir bu in an kut an ni zar i an pei an vuah. Zei te kan banh kho rih lai pei maw tiah, tham le hlawm a duh rih mi an lo. Hmung Hmung cu a ruak te hmanh nih a kan tlun hnawh kho ti lo. Kan banh kho ti lo; kan cawi kho ti lo; kan mawi kho ti lo.
Athiazing, zingka te in Haka ah ka kal. Vantthat ah motor a um ii, tuan ah inn ka phan. Haka khua kan luh, dawr thar kan phak ah khin cun; Haka pi khi chunmui nih khuh seh law ti bang, khua ning a tti. Mi tuk a sum. Mi mithmai zoh ah a arr dih mi an lo. Mi hmai a panh lo; nih tlam zong a leng lo. Ngeih a chia; ngeihchiatnak cu ttihnak nih a chap. Cozah nih an kan theih lai sual kan ti ii fakpi hmanh in kan ttap ngam lo, an ka ti. Inn chung ah ka lut. Ka U Bu Bu (Sayama Ni Bu, Sang Za Hmung nu) he kan tafar in kan ni kup: ”Pa Hmung, Hmung Hmung nih a kan kal tak cang...” ti vial a chim ii, a tap kho ti lo. A tlu. Ka U cu ka vun cawi; a pum ah hin nunnak a tang ti lo mi khi a lo: Thlarua le dawtnak in a ra mi lungthin nih pei an kal tak fawm cu!
Inn ka phak tiang ah, ka lung kil hin Hmung Hmung a thi lai, ti hi ka zum kho rih lo. Cu caah, zei tin dah thawng nan theih, tiah ka ti hna. Ka U Iang Iang (Sayama Tial Iang) nih ca a vun ka pek. Ha Hung (Za Hung Mang) nih Kachin ram in a rak kan kuat mi ca a si. A ttial ni ka zoh ii, lampi ah sau a rau lo hi ta, ka hei ti. Ha Hung kut ttial in ca cu ka rel ii, “E... mah vial hi pei a si ko cang hi” ka ti ka lung kaa tthum ruang mang. Zingka Thlantlang in kaa rak ithawt lai ah Ka U Sang Lian Cin nu nih, Ka U Bu Bu va pe te tiah, Hmung Hmung te Champhai lei ral hrang pak ah an ni thawh lai zing ah Thlantlang ah an ni thlak mi hmanthlak a ka pek mi ka chuah ii kan zoh. Zei ca dah Pathian! Kan nih inn chung khar ah a chuak thiam bik mi; ca a thiam ii a fim bik mi; Kawl cozah namneh bu hmanh ah RIT a hmu kho ve ii, zei tik dah engineer a kan ttuan piak lai ii, Anu lung a hnemh lai; a u le a far le vial te a kil kamh hna lai; pu le tu vial te a kan khawmh te lai ii, kan nunnak a kan cawi san ve te lai tiah kan ni zoh thla bik mi; Hmung Hmung tu kan sin in na kan lak piak, tiah kan hram len!
Mah zan cu pumhnak kan tuah. Hla fung hnih thum kan sa ii, pumh ttha tein kan ni awt hlan ah Pa Hei (Lian Hei) nih bia thli a vun kan chimh. Ka U, mi hlat hlai tu Kawl ralkap pahnih inn leng ah an um. Pumh kan awt ngam lai maw? a ka ti. Rak let ter ve hna u, ka ti. Pumh kan thawk ii, inn chung khar lei ai awh in keimah nih bia ka chim. Bible cacang pakhat ka rel: ”Mi nih a hawi le caah dawtnak ngan bik a ngeih khawh mu cu an ca i a nunnak pek hi a si” (Johan 15: 13).
Ka dir kaa ah cun, Krifa phung te in Bible ca ka rel lai; Krifa hawikawm sin ah lunglawmhnak bia ka chim lai, ti fang khi kaa tinh mi asi ko. Asinain, Kawl ralkap pahnih nih kan thin an ka phawh ii, Lai phung te in tluang ka khawn hnawh hna. Kapa hla do ka thlur; Kapa a thih lio Kani Cinte (Pi Par Cin) a ttahnak hla kaa thawh, cun Kapu Mang Hnin mirang ral a rak doh lio ah Kapi Tial Chin nih a phuah mi hla: ”Anu paw chung chuak in nam tat bang har cia cu; A tthulh lai maw len vung paw sa hawi; Rim nam pa rei a dir ah” ti mi ka sak ii, Kan pupa min vial te le Sang Za Hmung min in kaa chal nak ii, Kawl pawl cu ka thlerh hna. Kawl holh in kaa vun i nawlh. Pumh dih hlan ah an chuak ii, an zam diam.
Athaizing zingka te ah; Tha Lian nu le Sung Tial nu kan inn ah an ra ii, Kawl pawl mah ti na hro mi hna kha a ttha tuk. An ni auh tuk ii, celh chauk an si lo, an ka ti. Mah hnu cun cat lo in pumhnak an kan tuah piak. Acan ah cun, nikhat chung ah pumhnak vui thum tiang an kan tuah piak. Dawr thar Krifa upa nih a dang te in pumhnak an kan tuah piak. Cun Baptist long si lo in AG, UPC, CJC le Krifabu kip zong nih pumhnak an kan tuah piak fawn! Zankaht cu: Rangoon le Mandalay University ah ca a cawng lio mi Sianghleirun Siangnagkchia pawl, Hmung Hmung a hawi le pawl nih pumnak an kan tuah piak. Mah zan cu Rev. Van Hre nih phung a chim. Phungchim a thawk hlan ah thla a cam ii;
“Khua-zing, Kan Pathian: zei zong vial te a ser tu; Nangmah nih minung cu na kan ser, kan nunnak can vial te zong na uk dih. Atuzan can ah na sin ah kan ra tthan: Hmung Hmung a nunnak caah kan ni lawm tiah kan chim tthan rih. Nafapa Sang Za Hmung cu kan ram le kan miphun caah a lu a hloh ii, a nunnak a pek cang. Vawlei pumsa cu kan ram le kan miphun caah a pek tak ii, a tu cu na sin ah a ra cang. Hi nafapa hi kan ram le kan miphun caah vawlei pumsa in a nunnak a pek dih hnu ah, a thlarau cu na van inn thiang ah a phan cang tiah na vancung pennak catlap rang chung a min cu ra kan ttial piak ko cang!” ati.
A tlamcam a dih hlan ah mi vial te kan ni chik irh dih; cun duh sah te ttah aw nih a zulh ii kan chum tual cu ttah le mitthli nih a vun khuh dih!
Thlacam tampi ka theih tawn! Asinain, mah zan ah Saya Van Hre thlacam ban tuk cu ka thei bal lo. Kan ram le kan miphun caah rian a ttuan mi zong tam pi an um. Mirang ral a rak doh mi kan pu le kan pa le zong an rak um. Cun, kan mah hlan ah hriam a rak tlai mi Pu Hrang Nawl te, Col. Son Cin Lian te, Pu Tual Zen te, Pu Mang Tling te...tam pi an rak um. Kha kanpa le nih khan, kan ram caah a lu aa pe mi: an mah pumpak an si zong ah, an ral kap an thih lio can zong ah, zei tin dah thla an rak cam ve tawn hnga. Kan mah chan ah cun: Hmung Hmung a thih lio ah, Rev. Van Hre nih, “Hi nafapa hi kan ram le kan miphun caah a lu aa hlo ii a nunnak” aa pee mi a si tiah ”na vancung pennak catlap rang chung ah a min ra kan ttial piak”, tiah thla a cam. Chin miphun le Chinram caah a nunnak aa pe mi a si tiah, vancung pennak catlap rang chung ah, an min ttial piak ding in Zingnu sin thla kan cam.
Zei chan hen kan chuah? Kan mah chan ah! Atu cu 88 Generation kan ni ti. Thawngkhat zakua le sawmriat lio ”leng le val” ... kan ni ti lai. Haka kan khuapi long si lo in, Rangoon le Mandalay Sianghleirun kha kan cin nak le kan len nak cu an rak si. Chin miphun vial te kan lung kan ni ni rual a za cang, tiah au pi chan a rak si. Apeng le atlang; phun le hnam (tribal & clan) min in thleidannak um ti hlah seh kan ti. Cucaah, pengtlang min le phunhman min vial te kan kal tak lai ii, Chin miphun hi miphun pakhat te long kan si, tiah kan miphun min rak au pi chan a si. Chak le tlang, tlangcung le nelrawn, kan umnak hmun nih kan dang ti hlah seh! Chin miphun phunkhat long kan um, tiah a rak au mi kan si. Chin miphun tlang holh (common language) kan herh, tiah kan rak au pi. Chin miphun nih kan miphun hmelchunnak (national symbol) ngeih kan herh, tiah a rak au tu kan si fawn. Cu long asi lo!
Vawleicung tuanbia ah: a sual bik, a hrang bik, thlachiat ruah lo in mi thah le lai-nawn a hmang bik mi, tiah rolung phun phu a si mi Kawlram Ralkap Cozah kha “kut long in” a doh ngam mi chan ah kan chuak. Nan ni cin ken cio ti maw? 1987 August thla ah Ne Win cozah nih phaisa a thah lio kha! Kha lio ah “kan duh lo” tiah, lampi a chuak hmasa mi kha Rangoon University ii Inwa-sawng a um mi siangnagkchia pawl an si. Cu Inwa-sawng siangngakchia hmai a suang mi hna lak ah khan Salai That Ci aa rak ii tel ve. Kawlram tuanbia ah kha siangngakchia pawl min kha a um ti lai lo. An min an hnawh cang. Kan tuah mi le kan doh mi an hnawh an thenh dih. Mi nih ii cin ken ti hna hlah seh, an ti. Zei ca’h, thil ttha kan tuah mi, mipi nih an ni cinken ah cun, cucu miphun caah a thazang a si. Cu thazang cu cozah tthalo nih an ttih.
1988 March thla ah phaisa a vuihnih nak an thah. Phone Maw a thi. Sianginn an khar. June thla ah siangiin cu an hun tthan. Tlawmpal hlan ah a buai tthan ii an khar tthan. Chin Siangngakchia vial te zong cu atu le atu te an tlun ter hna. Asinain, vanlawng fawi te in an khan piak duh hna lo. Cuti cun kan buai tthan. Cu lio cu BIT Bible sianginn ka phan cang. Asinain, university campus ah nifa ka va kal ve tawn. Chin Sianghleirun Siangngakchia pawl, Education Minister nih a rak tawn hna lio zong ah khan kan rak um ve. (Atu Indianapolis, USA, ah Pastor a ttuan mi Rev. Thla Awr he khin Siangngakchia pawl cu tha pek can ah, tiah kan va um pi ve hna).
Education Minister pa nih fak pi in a kan hro. Minister hnawh-thuh pek le tlawmh duh ah maw a si hnga: U Kyaw Ngein nak in fak deuh in a rak kan hro mi cu, kanmah Chinmi a si ve ii, BSPP chan ah rianngan ngai a rak tlai nu a si. Cu nu ko nih cun fak khun in a rak kan hro. Cu ti an kan hro cuahmah lio ah cun, hmaithlang ah a tthu mi nu pawl nih, ”umm...umm....” tiah an lei cangh lo in an aw-chia an chuah hnawh hna ii, kan zapi te in kan zulh dih hna. Mitampi cu an min kan cing ti lo: nu pawl lak ah upa deuh a si mi, Master a kai lio mi hna: Sui Cin Tial le Ni Cin te pawl nih an hruai hna, ti cu kaa cin ken rih. Cu lei-cangh-lo-aw ”umm....” nih cun Kawl Education Minister pa cu a tlik ter. Minister pa a kal hnu in, kanpi nu nih cun a kan hro tthan hnik ii, a au in kan au hnawh cang. Bia kan chim ter kho ti lo. Mah zan ah cun maw, a thaizing ah dik? Vanlawng cu an khan piak hna i, Chin Siangngakchia vial te cu an tlun ter dih hna. Kei cu BIT ah ka kir. (Cu tluk in Chin Siangngakchia a rak kan hro mi ”nu” cu, Australia ah kan va hmuh tthan. Asylum a sawk ve. Aw...minung ngai te hi, ka ti.)
1988 August thla ah ram cu biatak te in a buai. Cu ah cun, Bible Sianginn kan dih cang. Asinain, Rangoon Univeristy, History Department ah MA thesis ttial ding in Rangoon ah kan rak um rih. Cu chung cu, Rangoon Chin Baptist Church ah Sunday School chim tu ah rian ka rak bawmh tawn hna. Zingkhat cu, Sunday School chimh ah tuah te in biakin ah kaa thawh. Sunday School kai ding ngakchia pakhat hmanh an ra lo. Upa pumh can a phan. Aa pum mi aho hmanh an chuak fawn lo. Chin miphun, hi tluk Pathian a duh ii, biaknak lei aa zuam ve ko mi: Zei dah a cang hnga? Aruang cu a um! Cu lio cun, bia tak te in a buai lio a si. San-dah-piah le lam zawh a si ii, cozah a um ti lo ti awk deng khi a rak si. Cu-ah cun, zia chiat vial te a pihnak le a khawmhnak ah: Cozah nih thawng inn an boh piak hna ii, thawngtla vial te an thlah hna.
Cu ti thawngtla an thlah mi hna cu, khualai chung ah zapi din ding in an chiah mi “din-ti” chung ah “thih-si” an peih ter hna, ti asi. Cucaah: thawngtla a chuak mi, din-ti chung ah thih-si a peih mi an si tiah an puh mi hna poh poh cu, an thleih hna ii an hnawng an tan hna. Cu tluk cun a buai kho. Rangoon khua chung hrim hrim ah cu thil cu a rak um. Cu long asi lo; thlan vial te zong an boh dih ii, mi ruak an vui lio nih an ni phorh te mi hna thil le rii tiang an fir dih. Cu long a si rih lo. Rangoon khua chung vial te poster a phun phun an tar ii, ca khat lak in an thlah.
Cu ti an tar mi poster ah pakhat nih zei tin dah a ttial kan ti a si ah cun: “Siangngakchia a kap mi hna hi, Chin Hills Battalions an si ii Chin ralkap an si. Cu caah, Chin miphun hi Siangngakchia a that tu an si. Cucaah: Chinmi nan hmuh mi hna poh poh tlai hna u law, an hngawng tan hna uh,” ti a si ko. Hngawngtan a kai cuahmah lio ah, Chinmi nan hmuh mi hna poh poh tlai hna u law, an hngawng tan hna uh, tiah poster an tar cang ah cun: a ho te hmanh leng an chuak ngam ti lo. Zarhpi ni zong ah an ni pum ngam ti lo.
Cu zing cu, RCBC Biakinn ah, kaa cinken mi a hman rih ah cun: minung paruk maw, pasarih dik? Cu longlong cu biakinn ah kan phan. Rev. Lan Thuan, Salai Ram Ling Hmung (a kan thih tak cang), Saya Ming Hnin (a kan thih tak ve cang), Saya Pa Hmun (atu Australia ah a um), le Pa Suan (Tedim kan hawi pa a si i, a min tling ka ttial ngam rih lo. Amah hi ram chung ah a um rih rua tiah ka ruah) kan si. Adang pakhat an um rih rua, tiah ka ruah na-in a min cing ti lo. Kan mah vial cun khua kan khan ii, ”Hi thil hi thil dik lo a si. Kan Chinmi an kan nam neh bia asi. Cucaah, poster kan tar ve lai”, kan ti ii, biakinn chung ah cun poster tu kan ttial ii, Rangoon khua chung ah ka vah pi hna ii, kan tar ve. Cu ti cun, “poster campaign” cu kan rak tuah ve.
Rangoon khua chung ah Chinmi nan hmuh mi vial te tlai hna u law, an hnawng tan hna uh, tiah poster a ttial tu hi Captain Aung Tun a rak si. Captain Aung Tun tiah a min fiang te in a thut hlei ah; Aung Gyi a PA a ttuan bal mi ka si, aa ti fawn. Cu lio cu, Aung Gyi cu a min a tthan tuk lio a si ii, Aung Gyi min hman in ca an chuah mi cu, mipi nih an rel duh khun; a zumh zong an zumh khun. Cucaah, Rev. Lan Thuan nih a kan hruai ii, Aung Gyi inn ah cun kan va kal. Aung Gyi nih a kan ti mi, ”Ralbawi ka ttuan chung ah ka PA a ttuan mi tam pi an um ii, cu hna vial te chung ah Aung Tun ti mi an um bal lo. Cucaah, hi poster hi lih-bia a si” a ti. Ca a kan chuah piak ve. Cun kan mah kan ttial mi poster cung zong ah a min a kan thut piak. Aung Gyi nih kan poster cung ah a min a rak kan thut piak ruang ah, kan ca chuah mi le kan poster cu mi tam pi nih an rak rel. Chin khuanu khuapa zong nih an rak kan lawmh.
Tlawmpal ah: poster tar long cu a za lo e; lam zawh in san-dah-piah a hau e; an kan ti tthan hawi. Rangoon khua ii, YMCA Hall pi ah khin Rangoon khua ah a um mi Chinmi vial te meeting kan rak tuah ii, cozah-duh-lo-nak san-dah-piah committee pkhat kan rak tuah. A min ah: Chin National Union (CNU) kan rak ti ii, Chairman ah, a tu Japan ah a um mi U Nang (Pu Nang Lian Thang) khi kan rak thim. General Secretray ah keimah an rak ka thim. Cu ti cun, Rangoon a um mi Chin miphun vialte a ai-awh tu CNU min cun lam cu kan rak zawh ve.
Cu ti CNU min in Rangoon ah kan buai cuhamah lio ah; Sianghleirun, University siangngakchia pawl nih an hruai hna ii, Haka, Falam. Tedim, Tawnzang, Matupi, Mindat, Kanpalet le Paletwas zong ah lam cu an rak zawh cio ve. Haka ah “Chin Students’ Union” (CSU) an tuah ii, CSU hruaitu upa pahnih Rangoon ah an rak tlah hna. An min cu: Salai Sang Hlun le Salai Khua Uk Lian an si. Cu lio cu, Rangoon khua chung vial te zei bus hmanh a kal lo. Private motor pawl khi an kal ii, man fak ngai in kal um cio a rak si. Vuikhat cu, khua chung in kan kir lei ah, “Hle-dan mi-point” hmai ah khin “rawl-ei-ulh” in san-dah a piah mi Siangngakchia pawl lam lai ah khat lak in an rak ttut ko khi kan hmuh hna. Pa Hlun nih, “tha pek nak ah ca kan kuat hna lai” a ti ii, ca bi te keimah nih ka ttial ii kan rak pek hna. Chin State capital Haka khua in Chin Student’s Union nih ca an kan kuat tiah, lungtho ngai in loudspeaker in kan ca cu an rel. Rawl ei a ulh mi he, an pawngkam in tha a pe mi mibupi he, lunglawmhnak ah an pei fak pi in an kan bengh piak. Atu ka ruah tthan ah, “Pa Hlun kha upa lung a keng ii, khua saupi a hmu mi hruaitu ttha a si. Thil hmete hmanh ah zumh awk tlak in rian a ttuan mi a si” tiah ka ruah tthan tawn.
Pa Hlun le Pa Uk Rangoon an cam chung ah General Saw Maung le a ralkap pawl nih aa-na an lak. Cu zan cu meeting kan tthu hna ii, “poster tar le lamzawh in kan tei kho ti, zei dah kan tuah lai?” ti mi kan rak ii ceih. Pa Hlun nih, ”India ramri ah kan kal lai ii, meithal kan tlai ve cang lai” tiah bia a chuah pi. Cu kong cu, zan khua dei deng kan ni ceih. A si kho lai maw? Mipi nih tha an kan pe lai maw? Mei thal le hraimnam tah khua zei in dah kan hmuh lai? Ruah awk a rak tam ko. Athaizing kan tho ii Rangoon ah a um mi; Chinmi upa lungfim ti mi tam nawm ruahnak kan rak hal hna. Tha a kan pe mi an um; a kan nih sawh menmen mi zong an um. Pakhat pa nih cun, “Kafa le, mei thal theli cu chim hlah uh; kanmah Chinmi hi cu mu! Kawl ralkap caah cun mei thal in tuk hmanh kan hau lai lo. An zun an kan zun hnawh ah cun, an zun hmanh nih a kan fenh dih lai. Cu vial cu a si ko lai,” a rak kan ti. Acheu khat kanpa le cu thachiatngai in bia an chim leng ah, kan miphun hi an upat tuk lo. Lung a fak ngai ko.
Asinain, thazang a kan pe mi zong tam pi an um ve. Cu lak ah ka philh khawh lo mi cu: Kanpa bik a si mi Rev. David Van Bik kan rak tawn mi a si. Rangoon a rak tlawn lio a si ii, BIT ah Saya Cung Lian Hup te inn ah aa rak ii tthum. Kan khua khan mi le kan saduh thah mi kong kan chimh, “zei tin dah na ruah?” tiah a ruahnak kan hal. A kan leh mi cu: ”Kafa le, kan miphun caah thih nan za cang, nun zong nan za cang” a rak ka ti. A bia hmanh ttha te in a dih hlan ah, kan sin ah a kan zul ve mi kan u HT nih, ”Blessing na kan pek a si ko lo maw?” tiah a vun ti (HT hi a min tling ka ttial ngam rih lo. Rangoon ah a um rih mi a si ii, a caah ttih a nung ai sual lai). Kanpa David Van Bik nih, ”Aw, ka chim ko cu ta. Kan ram hi thih zong a za ve ko cang. Nun zong a za ve ko cang,” tiah aa vun ii nawlh. Kanpa bia nih kan tha a kan thawh ter ngaingai. Kan ttin hlan ah Pa Hlun nih, ”Kapa thla ra kan cam piak ta!” a ti, Rev. David Van Bik nih thla a rak kan cam piak.
Mah zan cu meeting kan tthu tthan hna. Bia kan khiah. India ram ri ah kan kal lai i, hriam kan tlai ve cang lai, tiah. Cu lio ah cun, motor le tlawnglawng an rak kal lo ii, khual tlawn a rak har ngaingai. Cucaah, fawi te in kan ni thawh kho lo. Cu ah cun, Ralkap Cozah thar nih, party dirh khawh a si. Election kan nin tuah piak hna lai ti mi kha an vun thanh fawn. Meeting kan tthu tthan hna ii, kan u SA (a min tling ka ttial rih fawn lai lo) nih, ”Nan zapi te in ramri kal dih cu a si kho lai lo. Kawi Hmung hi CNU zong a ttuan lio mi a si. Cun, a nih hi Kawl hawi tam pi zong a ngei mi a si caah, a nih hi tang taa seh law, ram chung lei in party dirh ding ah rian pe ta uh” tiah ruahnak a kan pek tthan. Cucu Pa Hlun le Pa Uk zong nih a ttha tiah an ruah ve. Cu ti cun, keimah cun ram chung ah ka tang ii, Chin National League for Democracy (CNLD) ti mi party kha kan rak dirh nak a si.
Pa Hlun le Pa Uk cu Haka ah an kir. Cu ti cun Champhai lei an va lan. Champhai hnu tuan bia cu, Avik nih a ttial mi ah khan vun per parh cio cang uh. Aavik (Pu Victor Biak Lian) nih “Ka Philh Kho Lo” (Remembrance Days) tiah a chuah mi cauk khi, CNF ralkap a ttuan lio, Kachin ram an um lio in aa thawk. Cauk in a chuah hlan ah internet in e-mail in a rak thlah tawn. Careltu tam pi nih nan cin rih lai dah! Remembrance a rak ttial hi, e-mail hman kan rak ii thawk kaa cio ah a si. Cu lio ah a tu “Lai Forum” kan ti mi e-group ah hin a rak tlawh tawn ii, a rel kan cim bal lo. Rel a nuam, cun rel ah hin lung zong a rak hno ngai tawn. Kum dih lai ah, Krismas le Kumthar lai ah keimah nih “Pu Victor Biak Lian a ttial mi remembrance hi atu kum chung kan tawn mi lak ah phil khawh lo mi thil pakhat a si ve. Cucaah, a mah hi ‘Man of the Year’ pek phu a si” tiah e-mail ka rak ttial. Culio ah cun, “Man of the Year” tiah kan mah Chinmi chung ah ii pek phung a si ti zong kan rak tuak tan bal theng rih lo. Ka e-mail ttial mi cu mi tam nawn nih an rak ka leh. Salai Van Tu nih fak pi in a rak dir pi. Thil ka cin mi ka palh lo ah cun; Chinmi chung ah “Man of the Year” thim nak zong hi mah cauk hin aa thawk ko rua ka ti. (Pu Van Tu nih a theih deuh lai. Amah hmurka zong kan ngai tthan te hna lai!). Man of the Year thimnak nak cha in a biapi deuh mi cu: kan miphun caah, “Roca” pakhat a rak chuak mi hi a si. Hihi a sung deuh so mo!
Miphun phunkhat ii sersiamnak caah tuahsernak tampi a herh: Ral tuk a herh ban tuk in, rian a phunphun zong ttuan a herh ve. Asinain, kan tuah mi le kan ttuan mi kong; kan tuk mi le kan thah mi kong; kan thihnak le kan nunnak kong; vansang kan au nak le khua ci kan muih nak kong; kan ngeihchiat le kan lunglen vial te; lunglawmhnak le hnangamnak kan tin kan co mi vial te; pumpak in kan tawn mi si seh; kan miphun pi tein kan tawn mi si seh; ca in kan ttial lo le phung in kan tluk lo a si ah cun, tuanbia ti mi cu a um kho lai lo. Tuanbia a ngei lo mi cu, miphun pi ah an ni chuah kho bal lo. “Dothlennak” kan tuah kan ti mi hi, kan miphun sersiam a si ko. Cu caah: Mei thal long in dothlennak tuah cu a za lai lo; Ca zong ttial chih a hau ii, zai zong phuah chih a hau fawn. Ca cio cio hmanh ah hin thisen in ttial mi ca ko nih hin ram cu a ser khawh ii, miphun zong a dir pi khun tawn. Thisen nih mi a kan hlum, humham a kan pek! Thisen man cu a laka a si bal lo: Miphun nunnak le damnak a si tawn.
Cucaah, Pu Victor Biak Lian a ttial mi cauk hi, kan miphun caah “thisen le hnai man” a si tiah, rak rel cio uh...ti in kan sawm hna.
Adonghnak pumpak biacah: Avik, na cauk kong “book review” ka ttial te lai ka ti, book review ngaingai ka chuah pi kho lo. Lunglen nih a ka tei. “Lunglen lio ah cun, fimnak cu dia zirziar te in a um…”, ti pei a si fawm cu! Na cauk rel cu, Hniang Hniang hla ngeih he aa lo. Lunglen a phawh ii rian ka ttuan kho lo. Hniang Hniang hla tiah…tlawm te ka vun peh ta lai. Australia ah a um mi Ngun Cer nu nih Hniang Hniang hla cu CD a rak ka tthenh, Chiang Mai an rat lio ah. Ngeih lo in sua pi ka chiah; mi dang nih ka inn ah kan ngei lai an ti zong ah “chuah hlah uh,” ka ti hna. Acheu nih ziah na ngeih bal lo, Lai Hla na duh lo maw? an ka ti. Ka duh ko; a si nain lunglen ka duh lo, ka ti hna. Vuikhat Mae Sod kan kal lio ah lampi motor cung ah ka hawi le nih an chuah sual ii, chun ni tlak HH hla nih a ka ciah ii rian ka ttuan kho lo. Meeting kan tuah ii, meeting agenda zong ka pian pai ter kho lo; concept paper zong ka chuah pi kho lo. Ka hawi le cu ka ti hram hna: ”Mah hi pei ka ti cu! Ka lung ra ka len ter hlah u law, tiah! Ka lung a len ah cun, rian ka ttuan kho lo ee, kan ti ko hna kha ta!” Nangmah zong!
Dam tein,
Van Lian pa (LHS)
Uppsala, 2011-07-22
(Victor Biak Lian ttial mi “Ka Philh Kho Lo” Cauk ah Sa-hme Ka Peh)
Kumkul leng a kai cang! Kan chan cheu a tlum ruangmang ko. Zoh tthan ah: ”Zei chan hen kan chuah”, tiah i hrum pi phu a si.
Nain: Kan doh mi kan thlen khawh hlan cu, ”tluang kan khawng rih lai lo; kan hrum fawn lai lo” ti in pei bia kan rak i tiam kha. Cu caah, hrum nai sai hlah! Maw vanlawm: Pathian nih can ttha a kan pek ve. Kan miphun kan dir pi ve! Kan ram caah kan ttuan ve! Dothlennak kan tuah! Kan ke-neh hi rak zoh law, zei dah kan chim timi cu na rak theih te ko lai.
Nain: Inn tlun hlan ah kan khual tlawnnak kong chim cu ka duh bal lo. Kan lam thluan zoh tthan in lunglen tuar zong ka duh fawn lo. Asinain, minung hen pei kan si cu! Aho dah lung kuai lo in a um kho hnga. Aho dah hrum lo le kio lo in a um kho hnga. Kan tuar mi pei a fak ve cu! Kan tawn mi pei a har ve cu! Khuacan nih bia a hung chim tthan. Fing le tlang nih neh tthing an cin rih. Zan thlapa nih bia thli tiam mi vial te a philh rih lo. Thlizil nih zuntthing a rak phawrh tthan tawn. Cu ban tuk can te ah cun, “zei hen kan tawn” tiah kan hrum ruangmang tawn. Mi hmai ah puan lukhuh in ttah hla kan sa lai lo, kan hrum lai lo ti len zong ah; mit chinh kam seh in, kan lu kan vun thin ii kuttum kan suh tthan tawn. Asinain, mitthli nak in hacang rial tu kan vun ii thim tthan rih lai. A can a cut hlan chung cu!
Kan zoh tthan rih lai lo kan ti bu; kan zoh duh ti lo ti len zong ah... zoh tthan le cuanh tthan a hau tawn. Kumkul leng kan khual tlawnnak lampi. Cu lampi kan kal lio ah kan chiah tak mi kan ke-neh kha vun zoh tthan cio tuah uh, tiah Pu Victor Bika Lian nih a kan sawm. Amanh nih cu, ”Ka Philh Kho Lo” a ti. Philh awk a ttha hrimrhim lo. Hi lamthluan le hi ke-neh hna hi kan philh ah cun; Kan miphun a philh mi kan si sual lai. Kan ram a philh mi kan si sual lai. Pathian nih kan miphun le kan ram caah khua a khan, lai a rel cia mi a philh mi kan si sual lai. Zei cah? Hihi Pu Vicotor pakhat long in a kal mi lamthluan a si lo. Pumpak kong a si lo. Kan miphun pi te in kan zawh cuahmah mi, kan kal cuahmah mi lamthluan a si.
Hi lampi kan kal lio ah hin: harnak tam pi kan tawn. Mitthli tam pi a luang. Thisen tam pi kan thlet. Nunnak zong tam pi kan thap cang. Fei le nam in aa hliam mi an um. Sa le ral, zen le kuan, sianghnuai le ttekhluan nih vanlai mu bang a thlak hna ii, an chan cheu hlan ah mual a kan liam tak mi zong an um. Cingcih an khih hna, thir le dar in hreng an khenh hna ii, thawng chung ah an chan chung khua ci a mui thai mi zong an um. Thih ttian in a ttian mi kan um. Nun ttian in a ttian mi kan um. Nu le fa zong ttang a tthen hna. Leng le val zong ttang a tthen hna. Mui hmuh tthan um ti lo in tlang zamual tam pi nih an kan liam tak cang.
Pa Hlun (Salai Sang Hlun) a tuarnak kha vun ruat tthan cio tuah uh! Kala ralkap nih an thleih. An ke hmanh in an kal pi ngam lo in, helicopter in an phorh ii an zuan pi. Bia ceih ding ah mi hmai ah an chuah pi ngam lo; a thli te in thawng chung ah an hrem ii, a lu an hloh. Zei bia cu dah an ceih ngam hnga? Kan ram pei a dir pi cu! Kan ram a dir pi mi asi caah; a thli te in a lu cu hlo len hna hmanh seh law, kan ram nih a min cu a dir pi tthan te ko lai. Vawlei chan a dongh hlan tiang!
Pa Ci (Salai That Ci) le Sawke (Salai Uk Lian Thang) hna kha tah zei tin dah an thih! Thawng chung ah maw an hrem hna ii an thih? Ram lak ah dah an kal pi hna ii an va thah hna? Aho te nih an ruak kung kai lo; puan lu khuh in ttah hla vorh te zong um lo; an thlan leisen a chawh piak tu te hmanh um lo in mual an kan liam tak . Maw Sui Kung! Maw Hmung Hmung! Nan nih tah zei tin dah mual nan kan liam tak ning cu a si? Nan nunnak a tai hmanh a chuah hlan ah… ziah???
Nan nih cu: ”Pasal ka nunnak hi kan ram le kan miphun caah ka thap ve lai,” tiah lungfim te in mual a liam mi nan si. Pasal ttha nan rian nan lim bia tu a si. Ngeih a chia mi cu, kanmah: lam lai lak ah nan kan kal tak mi tu hi kan si. Kan khual tlawnnak kan lamthluan a dih rih lo. Inn kan tlung kho rih lo. Kan kal cuahmah. Kan doh cuahmah. Thazang kan herh. Mi van kan hai. Kan nin ngai hna. Kan nin hlam ruangmang tawn hna. Ra kan dir pi rih uh, tiah chun le zan in kan hram. Nan phu tal nih kan dir pi rih ko seh law; nan lim tal nih kan hang rak thlum ter chin ko seh. Thisen luan lo cun, ram ser khawh a si lo; luro ii phum tak lo cun miphun dir pi khawh a si lo cu ta! Nan thisen le nan rolu cu kan ram le kan miphun a nunnak caah si hram ko seh. Hihi kan thlacamnak a si.
Sui Kung a thih mi kan theih hlan ah Hmung Hmung nih a kan thih tak cang e, ti mi thawng chiah nih Haka a ra kan phak hmasa. February thla lai hrawng ah a si: Chin Miphun Ni (Chin National Day) ka lawmh hlan te! CNLD (Chin League) campaign kan kal ii, Thlantlang ah kan cam. Ni Chawn nu te inn cung ah zapi tawnnak kan tuah ii, Federal le Democrcay kong ka chimh hna. Cu lio ah cun, Katunu Mang Hlei Iang nih ”Kapu Pa Hmung, Ka U Hmung Hmung dah kaw a thi an ti cu! Inn ah rak ttin ta...” a ka ti. Ka U Mang Tha Men nu te inn ah ka va tli ii, inn khat in mi nih an rak kan chuah hnawh. Inn chung ka lut; ttah le hram in khuai ci a mui. Inn khan a ki lei te ah khin; Ka U Hlawn Hlawn (Sayama Ngun Hlawn) le Kapi Mah Than nu puan lu an ni khuh, ttah hla an vorh i, an dir bu in an kut an ni zar i an pei an vuah. Zei te kan banh kho rih lai pei maw tiah, tham le hlawm a duh rih mi an lo. Hmung Hmung cu a ruak te hmanh nih a kan tlun hnawh kho ti lo. Kan banh kho ti lo; kan cawi kho ti lo; kan mawi kho ti lo.
Athiazing, zingka te in Haka ah ka kal. Vantthat ah motor a um ii, tuan ah inn ka phan. Haka khua kan luh, dawr thar kan phak ah khin cun; Haka pi khi chunmui nih khuh seh law ti bang, khua ning a tti. Mi tuk a sum. Mi mithmai zoh ah a arr dih mi an lo. Mi hmai a panh lo; nih tlam zong a leng lo. Ngeih a chia; ngeihchiatnak cu ttihnak nih a chap. Cozah nih an kan theih lai sual kan ti ii fakpi hmanh in kan ttap ngam lo, an ka ti. Inn chung ah ka lut. Ka U Bu Bu (Sayama Ni Bu, Sang Za Hmung nu) he kan tafar in kan ni kup: ”Pa Hmung, Hmung Hmung nih a kan kal tak cang...” ti vial a chim ii, a tap kho ti lo. A tlu. Ka U cu ka vun cawi; a pum ah hin nunnak a tang ti lo mi khi a lo: Thlarua le dawtnak in a ra mi lungthin nih pei an kal tak fawm cu!
Inn ka phak tiang ah, ka lung kil hin Hmung Hmung a thi lai, ti hi ka zum kho rih lo. Cu caah, zei tin dah thawng nan theih, tiah ka ti hna. Ka U Iang Iang (Sayama Tial Iang) nih ca a vun ka pek. Ha Hung (Za Hung Mang) nih Kachin ram in a rak kan kuat mi ca a si. A ttial ni ka zoh ii, lampi ah sau a rau lo hi ta, ka hei ti. Ha Hung kut ttial in ca cu ka rel ii, “E... mah vial hi pei a si ko cang hi” ka ti ka lung kaa tthum ruang mang. Zingka Thlantlang in kaa rak ithawt lai ah Ka U Sang Lian Cin nu nih, Ka U Bu Bu va pe te tiah, Hmung Hmung te Champhai lei ral hrang pak ah an ni thawh lai zing ah Thlantlang ah an ni thlak mi hmanthlak a ka pek mi ka chuah ii kan zoh. Zei ca dah Pathian! Kan nih inn chung khar ah a chuak thiam bik mi; ca a thiam ii a fim bik mi; Kawl cozah namneh bu hmanh ah RIT a hmu kho ve ii, zei tik dah engineer a kan ttuan piak lai ii, Anu lung a hnemh lai; a u le a far le vial te a kil kamh hna lai; pu le tu vial te a kan khawmh te lai ii, kan nunnak a kan cawi san ve te lai tiah kan ni zoh thla bik mi; Hmung Hmung tu kan sin in na kan lak piak, tiah kan hram len!
Mah zan cu pumhnak kan tuah. Hla fung hnih thum kan sa ii, pumh ttha tein kan ni awt hlan ah Pa Hei (Lian Hei) nih bia thli a vun kan chimh. Ka U, mi hlat hlai tu Kawl ralkap pahnih inn leng ah an um. Pumh kan awt ngam lai maw? a ka ti. Rak let ter ve hna u, ka ti. Pumh kan thawk ii, inn chung khar lei ai awh in keimah nih bia ka chim. Bible cacang pakhat ka rel: ”Mi nih a hawi le caah dawtnak ngan bik a ngeih khawh mu cu an ca i a nunnak pek hi a si” (Johan 15: 13).
Ka dir kaa ah cun, Krifa phung te in Bible ca ka rel lai; Krifa hawikawm sin ah lunglawmhnak bia ka chim lai, ti fang khi kaa tinh mi asi ko. Asinain, Kawl ralkap pahnih nih kan thin an ka phawh ii, Lai phung te in tluang ka khawn hnawh hna. Kapa hla do ka thlur; Kapa a thih lio Kani Cinte (Pi Par Cin) a ttahnak hla kaa thawh, cun Kapu Mang Hnin mirang ral a rak doh lio ah Kapi Tial Chin nih a phuah mi hla: ”Anu paw chung chuak in nam tat bang har cia cu; A tthulh lai maw len vung paw sa hawi; Rim nam pa rei a dir ah” ti mi ka sak ii, Kan pupa min vial te le Sang Za Hmung min in kaa chal nak ii, Kawl pawl cu ka thlerh hna. Kawl holh in kaa vun i nawlh. Pumh dih hlan ah an chuak ii, an zam diam.
Athaizing zingka te ah; Tha Lian nu le Sung Tial nu kan inn ah an ra ii, Kawl pawl mah ti na hro mi hna kha a ttha tuk. An ni auh tuk ii, celh chauk an si lo, an ka ti. Mah hnu cun cat lo in pumhnak an kan tuah piak. Acan ah cun, nikhat chung ah pumhnak vui thum tiang an kan tuah piak. Dawr thar Krifa upa nih a dang te in pumhnak an kan tuah piak. Cun Baptist long si lo in AG, UPC, CJC le Krifabu kip zong nih pumhnak an kan tuah piak fawn! Zankaht cu: Rangoon le Mandalay University ah ca a cawng lio mi Sianghleirun Siangnagkchia pawl, Hmung Hmung a hawi le pawl nih pumnak an kan tuah piak. Mah zan cu Rev. Van Hre nih phung a chim. Phungchim a thawk hlan ah thla a cam ii;
“Khua-zing, Kan Pathian: zei zong vial te a ser tu; Nangmah nih minung cu na kan ser, kan nunnak can vial te zong na uk dih. Atuzan can ah na sin ah kan ra tthan: Hmung Hmung a nunnak caah kan ni lawm tiah kan chim tthan rih. Nafapa Sang Za Hmung cu kan ram le kan miphun caah a lu a hloh ii, a nunnak a pek cang. Vawlei pumsa cu kan ram le kan miphun caah a pek tak ii, a tu cu na sin ah a ra cang. Hi nafapa hi kan ram le kan miphun caah vawlei pumsa in a nunnak a pek dih hnu ah, a thlarau cu na van inn thiang ah a phan cang tiah na vancung pennak catlap rang chung a min cu ra kan ttial piak ko cang!” ati.
A tlamcam a dih hlan ah mi vial te kan ni chik irh dih; cun duh sah te ttah aw nih a zulh ii kan chum tual cu ttah le mitthli nih a vun khuh dih!
Thlacam tampi ka theih tawn! Asinain, mah zan ah Saya Van Hre thlacam ban tuk cu ka thei bal lo. Kan ram le kan miphun caah rian a ttuan mi zong tam pi an um. Mirang ral a rak doh mi kan pu le kan pa le zong an rak um. Cun, kan mah hlan ah hriam a rak tlai mi Pu Hrang Nawl te, Col. Son Cin Lian te, Pu Tual Zen te, Pu Mang Tling te...tam pi an rak um. Kha kanpa le nih khan, kan ram caah a lu aa pe mi: an mah pumpak an si zong ah, an ral kap an thih lio can zong ah, zei tin dah thla an rak cam ve tawn hnga. Kan mah chan ah cun: Hmung Hmung a thih lio ah, Rev. Van Hre nih, “Hi nafapa hi kan ram le kan miphun caah a lu aa hlo ii a nunnak” aa pee mi a si tiah ”na vancung pennak catlap rang chung ah a min ra kan ttial piak”, tiah thla a cam. Chin miphun le Chinram caah a nunnak aa pe mi a si tiah, vancung pennak catlap rang chung ah, an min ttial piak ding in Zingnu sin thla kan cam.
Zei chan hen kan chuah? Kan mah chan ah! Atu cu 88 Generation kan ni ti. Thawngkhat zakua le sawmriat lio ”leng le val” ... kan ni ti lai. Haka kan khuapi long si lo in, Rangoon le Mandalay Sianghleirun kha kan cin nak le kan len nak cu an rak si. Chin miphun vial te kan lung kan ni ni rual a za cang, tiah au pi chan a rak si. Apeng le atlang; phun le hnam (tribal & clan) min in thleidannak um ti hlah seh kan ti. Cucaah, pengtlang min le phunhman min vial te kan kal tak lai ii, Chin miphun hi miphun pakhat te long kan si, tiah kan miphun min rak au pi chan a si. Chak le tlang, tlangcung le nelrawn, kan umnak hmun nih kan dang ti hlah seh! Chin miphun phunkhat long kan um, tiah a rak au mi kan si. Chin miphun tlang holh (common language) kan herh, tiah kan rak au pi. Chin miphun nih kan miphun hmelchunnak (national symbol) ngeih kan herh, tiah a rak au tu kan si fawn. Cu long asi lo!
Vawleicung tuanbia ah: a sual bik, a hrang bik, thlachiat ruah lo in mi thah le lai-nawn a hmang bik mi, tiah rolung phun phu a si mi Kawlram Ralkap Cozah kha “kut long in” a doh ngam mi chan ah kan chuak. Nan ni cin ken cio ti maw? 1987 August thla ah Ne Win cozah nih phaisa a thah lio kha! Kha lio ah “kan duh lo” tiah, lampi a chuak hmasa mi kha Rangoon University ii Inwa-sawng a um mi siangnagkchia pawl an si. Cu Inwa-sawng siangngakchia hmai a suang mi hna lak ah khan Salai That Ci aa rak ii tel ve. Kawlram tuanbia ah kha siangngakchia pawl min kha a um ti lai lo. An min an hnawh cang. Kan tuah mi le kan doh mi an hnawh an thenh dih. Mi nih ii cin ken ti hna hlah seh, an ti. Zei ca’h, thil ttha kan tuah mi, mipi nih an ni cinken ah cun, cucu miphun caah a thazang a si. Cu thazang cu cozah tthalo nih an ttih.
1988 March thla ah phaisa a vuihnih nak an thah. Phone Maw a thi. Sianginn an khar. June thla ah siangiin cu an hun tthan. Tlawmpal hlan ah a buai tthan ii an khar tthan. Chin Siangngakchia vial te zong cu atu le atu te an tlun ter hna. Asinain, vanlawng fawi te in an khan piak duh hna lo. Cuti cun kan buai tthan. Cu lio cu BIT Bible sianginn ka phan cang. Asinain, university campus ah nifa ka va kal ve tawn. Chin Sianghleirun Siangngakchia pawl, Education Minister nih a rak tawn hna lio zong ah khan kan rak um ve. (Atu Indianapolis, USA, ah Pastor a ttuan mi Rev. Thla Awr he khin Siangngakchia pawl cu tha pek can ah, tiah kan va um pi ve hna).
Education Minister pa nih fak pi in a kan hro. Minister hnawh-thuh pek le tlawmh duh ah maw a si hnga: U Kyaw Ngein nak in fak deuh in a rak kan hro mi cu, kanmah Chinmi a si ve ii, BSPP chan ah rianngan ngai a rak tlai nu a si. Cu nu ko nih cun fak khun in a rak kan hro. Cu ti an kan hro cuahmah lio ah cun, hmaithlang ah a tthu mi nu pawl nih, ”umm...umm....” tiah an lei cangh lo in an aw-chia an chuah hnawh hna ii, kan zapi te in kan zulh dih hna. Mitampi cu an min kan cing ti lo: nu pawl lak ah upa deuh a si mi, Master a kai lio mi hna: Sui Cin Tial le Ni Cin te pawl nih an hruai hna, ti cu kaa cin ken rih. Cu lei-cangh-lo-aw ”umm....” nih cun Kawl Education Minister pa cu a tlik ter. Minister pa a kal hnu in, kanpi nu nih cun a kan hro tthan hnik ii, a au in kan au hnawh cang. Bia kan chim ter kho ti lo. Mah zan ah cun maw, a thaizing ah dik? Vanlawng cu an khan piak hna i, Chin Siangngakchia vial te cu an tlun ter dih hna. Kei cu BIT ah ka kir. (Cu tluk in Chin Siangngakchia a rak kan hro mi ”nu” cu, Australia ah kan va hmuh tthan. Asylum a sawk ve. Aw...minung ngai te hi, ka ti.)
1988 August thla ah ram cu biatak te in a buai. Cu ah cun, Bible Sianginn kan dih cang. Asinain, Rangoon Univeristy, History Department ah MA thesis ttial ding in Rangoon ah kan rak um rih. Cu chung cu, Rangoon Chin Baptist Church ah Sunday School chim tu ah rian ka rak bawmh tawn hna. Zingkhat cu, Sunday School chimh ah tuah te in biakin ah kaa thawh. Sunday School kai ding ngakchia pakhat hmanh an ra lo. Upa pumh can a phan. Aa pum mi aho hmanh an chuak fawn lo. Chin miphun, hi tluk Pathian a duh ii, biaknak lei aa zuam ve ko mi: Zei dah a cang hnga? Aruang cu a um! Cu lio cun, bia tak te in a buai lio a si. San-dah-piah le lam zawh a si ii, cozah a um ti lo ti awk deng khi a rak si. Cu-ah cun, zia chiat vial te a pihnak le a khawmhnak ah: Cozah nih thawng inn an boh piak hna ii, thawngtla vial te an thlah hna.
Cu ti thawngtla an thlah mi hna cu, khualai chung ah zapi din ding in an chiah mi “din-ti” chung ah “thih-si” an peih ter hna, ti asi. Cucaah: thawngtla a chuak mi, din-ti chung ah thih-si a peih mi an si tiah an puh mi hna poh poh cu, an thleih hna ii an hnawng an tan hna. Cu tluk cun a buai kho. Rangoon khua chung hrim hrim ah cu thil cu a rak um. Cu long asi lo; thlan vial te zong an boh dih ii, mi ruak an vui lio nih an ni phorh te mi hna thil le rii tiang an fir dih. Cu long a si rih lo. Rangoon khua chung vial te poster a phun phun an tar ii, ca khat lak in an thlah.
Cu ti an tar mi poster ah pakhat nih zei tin dah a ttial kan ti a si ah cun: “Siangngakchia a kap mi hna hi, Chin Hills Battalions an si ii Chin ralkap an si. Cu caah, Chin miphun hi Siangngakchia a that tu an si. Cucaah: Chinmi nan hmuh mi hna poh poh tlai hna u law, an hngawng tan hna uh,” ti a si ko. Hngawngtan a kai cuahmah lio ah, Chinmi nan hmuh mi hna poh poh tlai hna u law, an hngawng tan hna uh, tiah poster an tar cang ah cun: a ho te hmanh leng an chuak ngam ti lo. Zarhpi ni zong ah an ni pum ngam ti lo.
Cu zing cu, RCBC Biakinn ah, kaa cinken mi a hman rih ah cun: minung paruk maw, pasarih dik? Cu longlong cu biakinn ah kan phan. Rev. Lan Thuan, Salai Ram Ling Hmung (a kan thih tak cang), Saya Ming Hnin (a kan thih tak ve cang), Saya Pa Hmun (atu Australia ah a um), le Pa Suan (Tedim kan hawi pa a si i, a min tling ka ttial ngam rih lo. Amah hi ram chung ah a um rih rua tiah ka ruah) kan si. Adang pakhat an um rih rua, tiah ka ruah na-in a min cing ti lo. Kan mah vial cun khua kan khan ii, ”Hi thil hi thil dik lo a si. Kan Chinmi an kan nam neh bia asi. Cucaah, poster kan tar ve lai”, kan ti ii, biakinn chung ah cun poster tu kan ttial ii, Rangoon khua chung ah ka vah pi hna ii, kan tar ve. Cu ti cun, “poster campaign” cu kan rak tuah ve.
Rangoon khua chung ah Chinmi nan hmuh mi vial te tlai hna u law, an hnawng tan hna uh, tiah poster a ttial tu hi Captain Aung Tun a rak si. Captain Aung Tun tiah a min fiang te in a thut hlei ah; Aung Gyi a PA a ttuan bal mi ka si, aa ti fawn. Cu lio cu, Aung Gyi cu a min a tthan tuk lio a si ii, Aung Gyi min hman in ca an chuah mi cu, mipi nih an rel duh khun; a zumh zong an zumh khun. Cucaah, Rev. Lan Thuan nih a kan hruai ii, Aung Gyi inn ah cun kan va kal. Aung Gyi nih a kan ti mi, ”Ralbawi ka ttuan chung ah ka PA a ttuan mi tam pi an um ii, cu hna vial te chung ah Aung Tun ti mi an um bal lo. Cucaah, hi poster hi lih-bia a si” a ti. Ca a kan chuah piak ve. Cun kan mah kan ttial mi poster cung zong ah a min a kan thut piak. Aung Gyi nih kan poster cung ah a min a rak kan thut piak ruang ah, kan ca chuah mi le kan poster cu mi tam pi nih an rak rel. Chin khuanu khuapa zong nih an rak kan lawmh.
Tlawmpal ah: poster tar long cu a za lo e; lam zawh in san-dah-piah a hau e; an kan ti tthan hawi. Rangoon khua ii, YMCA Hall pi ah khin Rangoon khua ah a um mi Chinmi vial te meeting kan rak tuah ii, cozah-duh-lo-nak san-dah-piah committee pkhat kan rak tuah. A min ah: Chin National Union (CNU) kan rak ti ii, Chairman ah, a tu Japan ah a um mi U Nang (Pu Nang Lian Thang) khi kan rak thim. General Secretray ah keimah an rak ka thim. Cu ti cun, Rangoon a um mi Chin miphun vialte a ai-awh tu CNU min cun lam cu kan rak zawh ve.
Cu ti CNU min in Rangoon ah kan buai cuhamah lio ah; Sianghleirun, University siangngakchia pawl nih an hruai hna ii, Haka, Falam. Tedim, Tawnzang, Matupi, Mindat, Kanpalet le Paletwas zong ah lam cu an rak zawh cio ve. Haka ah “Chin Students’ Union” (CSU) an tuah ii, CSU hruaitu upa pahnih Rangoon ah an rak tlah hna. An min cu: Salai Sang Hlun le Salai Khua Uk Lian an si. Cu lio cu, Rangoon khua chung vial te zei bus hmanh a kal lo. Private motor pawl khi an kal ii, man fak ngai in kal um cio a rak si. Vuikhat cu, khua chung in kan kir lei ah, “Hle-dan mi-point” hmai ah khin “rawl-ei-ulh” in san-dah a piah mi Siangngakchia pawl lam lai ah khat lak in an rak ttut ko khi kan hmuh hna. Pa Hlun nih, “tha pek nak ah ca kan kuat hna lai” a ti ii, ca bi te keimah nih ka ttial ii kan rak pek hna. Chin State capital Haka khua in Chin Student’s Union nih ca an kan kuat tiah, lungtho ngai in loudspeaker in kan ca cu an rel. Rawl ei a ulh mi he, an pawngkam in tha a pe mi mibupi he, lunglawmhnak ah an pei fak pi in an kan bengh piak. Atu ka ruah tthan ah, “Pa Hlun kha upa lung a keng ii, khua saupi a hmu mi hruaitu ttha a si. Thil hmete hmanh ah zumh awk tlak in rian a ttuan mi a si” tiah ka ruah tthan tawn.
Pa Hlun le Pa Uk Rangoon an cam chung ah General Saw Maung le a ralkap pawl nih aa-na an lak. Cu zan cu meeting kan tthu hna ii, “poster tar le lamzawh in kan tei kho ti, zei dah kan tuah lai?” ti mi kan rak ii ceih. Pa Hlun nih, ”India ramri ah kan kal lai ii, meithal kan tlai ve cang lai” tiah bia a chuah pi. Cu kong cu, zan khua dei deng kan ni ceih. A si kho lai maw? Mipi nih tha an kan pe lai maw? Mei thal le hraimnam tah khua zei in dah kan hmuh lai? Ruah awk a rak tam ko. Athaizing kan tho ii Rangoon ah a um mi; Chinmi upa lungfim ti mi tam nawm ruahnak kan rak hal hna. Tha a kan pe mi an um; a kan nih sawh menmen mi zong an um. Pakhat pa nih cun, “Kafa le, mei thal theli cu chim hlah uh; kanmah Chinmi hi cu mu! Kawl ralkap caah cun mei thal in tuk hmanh kan hau lai lo. An zun an kan zun hnawh ah cun, an zun hmanh nih a kan fenh dih lai. Cu vial cu a si ko lai,” a rak kan ti. Acheu khat kanpa le cu thachiatngai in bia an chim leng ah, kan miphun hi an upat tuk lo. Lung a fak ngai ko.
Asinain, thazang a kan pe mi zong tam pi an um ve. Cu lak ah ka philh khawh lo mi cu: Kanpa bik a si mi Rev. David Van Bik kan rak tawn mi a si. Rangoon a rak tlawn lio a si ii, BIT ah Saya Cung Lian Hup te inn ah aa rak ii tthum. Kan khua khan mi le kan saduh thah mi kong kan chimh, “zei tin dah na ruah?” tiah a ruahnak kan hal. A kan leh mi cu: ”Kafa le, kan miphun caah thih nan za cang, nun zong nan za cang” a rak ka ti. A bia hmanh ttha te in a dih hlan ah, kan sin ah a kan zul ve mi kan u HT nih, ”Blessing na kan pek a si ko lo maw?” tiah a vun ti (HT hi a min tling ka ttial ngam rih lo. Rangoon ah a um rih mi a si ii, a caah ttih a nung ai sual lai). Kanpa David Van Bik nih, ”Aw, ka chim ko cu ta. Kan ram hi thih zong a za ve ko cang. Nun zong a za ve ko cang,” tiah aa vun ii nawlh. Kanpa bia nih kan tha a kan thawh ter ngaingai. Kan ttin hlan ah Pa Hlun nih, ”Kapa thla ra kan cam piak ta!” a ti, Rev. David Van Bik nih thla a rak kan cam piak.
Mah zan cu meeting kan tthu tthan hna. Bia kan khiah. India ram ri ah kan kal lai i, hriam kan tlai ve cang lai, tiah. Cu lio ah cun, motor le tlawnglawng an rak kal lo ii, khual tlawn a rak har ngaingai. Cucaah, fawi te in kan ni thawh kho lo. Cu ah cun, Ralkap Cozah thar nih, party dirh khawh a si. Election kan nin tuah piak hna lai ti mi kha an vun thanh fawn. Meeting kan tthu tthan hna ii, kan u SA (a min tling ka ttial rih fawn lai lo) nih, ”Nan zapi te in ramri kal dih cu a si kho lai lo. Kawi Hmung hi CNU zong a ttuan lio mi a si. Cun, a nih hi Kawl hawi tam pi zong a ngei mi a si caah, a nih hi tang taa seh law, ram chung lei in party dirh ding ah rian pe ta uh” tiah ruahnak a kan pek tthan. Cucu Pa Hlun le Pa Uk zong nih a ttha tiah an ruah ve. Cu ti cun, keimah cun ram chung ah ka tang ii, Chin National League for Democracy (CNLD) ti mi party kha kan rak dirh nak a si.
Pa Hlun le Pa Uk cu Haka ah an kir. Cu ti cun Champhai lei an va lan. Champhai hnu tuan bia cu, Avik nih a ttial mi ah khan vun per parh cio cang uh. Aavik (Pu Victor Biak Lian) nih “Ka Philh Kho Lo” (Remembrance Days) tiah a chuah mi cauk khi, CNF ralkap a ttuan lio, Kachin ram an um lio in aa thawk. Cauk in a chuah hlan ah internet in e-mail in a rak thlah tawn. Careltu tam pi nih nan cin rih lai dah! Remembrance a rak ttial hi, e-mail hman kan rak ii thawk kaa cio ah a si. Cu lio ah a tu “Lai Forum” kan ti mi e-group ah hin a rak tlawh tawn ii, a rel kan cim bal lo. Rel a nuam, cun rel ah hin lung zong a rak hno ngai tawn. Kum dih lai ah, Krismas le Kumthar lai ah keimah nih “Pu Victor Biak Lian a ttial mi remembrance hi atu kum chung kan tawn mi lak ah phil khawh lo mi thil pakhat a si ve. Cucaah, a mah hi ‘Man of the Year’ pek phu a si” tiah e-mail ka rak ttial. Culio ah cun, “Man of the Year” tiah kan mah Chinmi chung ah ii pek phung a si ti zong kan rak tuak tan bal theng rih lo. Ka e-mail ttial mi cu mi tam nawn nih an rak ka leh. Salai Van Tu nih fak pi in a rak dir pi. Thil ka cin mi ka palh lo ah cun; Chinmi chung ah “Man of the Year” thim nak zong hi mah cauk hin aa thawk ko rua ka ti. (Pu Van Tu nih a theih deuh lai. Amah hmurka zong kan ngai tthan te hna lai!). Man of the Year thimnak nak cha in a biapi deuh mi cu: kan miphun caah, “Roca” pakhat a rak chuak mi hi a si. Hihi a sung deuh so mo!
Miphun phunkhat ii sersiamnak caah tuahsernak tampi a herh: Ral tuk a herh ban tuk in, rian a phunphun zong ttuan a herh ve. Asinain, kan tuah mi le kan ttuan mi kong; kan tuk mi le kan thah mi kong; kan thihnak le kan nunnak kong; vansang kan au nak le khua ci kan muih nak kong; kan ngeihchiat le kan lunglen vial te; lunglawmhnak le hnangamnak kan tin kan co mi vial te; pumpak in kan tawn mi si seh; kan miphun pi tein kan tawn mi si seh; ca in kan ttial lo le phung in kan tluk lo a si ah cun, tuanbia ti mi cu a um kho lai lo. Tuanbia a ngei lo mi cu, miphun pi ah an ni chuah kho bal lo. “Dothlennak” kan tuah kan ti mi hi, kan miphun sersiam a si ko. Cu caah: Mei thal long in dothlennak tuah cu a za lai lo; Ca zong ttial chih a hau ii, zai zong phuah chih a hau fawn. Ca cio cio hmanh ah hin thisen in ttial mi ca ko nih hin ram cu a ser khawh ii, miphun zong a dir pi khun tawn. Thisen nih mi a kan hlum, humham a kan pek! Thisen man cu a laka a si bal lo: Miphun nunnak le damnak a si tawn.
Cucaah, Pu Victor Biak Lian a ttial mi cauk hi, kan miphun caah “thisen le hnai man” a si tiah, rak rel cio uh...ti in kan sawm hna.
Adonghnak pumpak biacah: Avik, na cauk kong “book review” ka ttial te lai ka ti, book review ngaingai ka chuah pi kho lo. Lunglen nih a ka tei. “Lunglen lio ah cun, fimnak cu dia zirziar te in a um…”, ti pei a si fawm cu! Na cauk rel cu, Hniang Hniang hla ngeih he aa lo. Lunglen a phawh ii rian ka ttuan kho lo. Hniang Hniang hla tiah…tlawm te ka vun peh ta lai. Australia ah a um mi Ngun Cer nu nih Hniang Hniang hla cu CD a rak ka tthenh, Chiang Mai an rat lio ah. Ngeih lo in sua pi ka chiah; mi dang nih ka inn ah kan ngei lai an ti zong ah “chuah hlah uh,” ka ti hna. Acheu nih ziah na ngeih bal lo, Lai Hla na duh lo maw? an ka ti. Ka duh ko; a si nain lunglen ka duh lo, ka ti hna. Vuikhat Mae Sod kan kal lio ah lampi motor cung ah ka hawi le nih an chuah sual ii, chun ni tlak HH hla nih a ka ciah ii rian ka ttuan kho lo. Meeting kan tuah ii, meeting agenda zong ka pian pai ter kho lo; concept paper zong ka chuah pi kho lo. Ka hawi le cu ka ti hram hna: ”Mah hi pei ka ti cu! Ka lung ra ka len ter hlah u law, tiah! Ka lung a len ah cun, rian ka ttuan kho lo ee, kan ti ko hna kha ta!” Nangmah zong!
Dam tein,
Van Lian pa (LHS)
Uppsala, 2011-07-22
Monday, March 7, 2011
LAIMI LE LAIMIN
LAIMI LE LAIMIN
Laimi
Laimi hi miphun phunkhat kan si ve tiah Laimi nih kan i ruah, kan chim, kan cohlan mi a si tiah ka ruah. “Lai” le “Chin” timi kong kan pa le nih Laiforum le Rungcin biaruahnak hna ah an chim mi zong kan theih ngai cang. Cu kan pale chimmi chungin kei ka lakning cu: “Lai” le “Chin” hi aa khatmi a si, aa dangmi an si lo. “Lai”, “Zo”, “Kuki”, “Thado”, “Matu”, “Mindat”, tbt. hi kanmah le hmunhma cio i kan i auhnak, kan isak mi min an si cio. A ngaingai ahcun “Chin” kan si dih ko. “Chin” min cu kan hmunhma cio i kan i auhnak vialte hmunkhat ah a kan funtom tu min a si. Cucaah uknak lei auhning ah Laimi dihlak a kan huaptu min “Chin” tiah kan ingeih i a tthatuk hringhran. Hi min hi atu ah a um cang mi a si caah mizeimaw nih kan duh lo zong ah a lam a kau chin lengmang ding mi min a si tiah ka ruah. Biaknak lei in Laimi tambik kan ifuntomnak bu a si mi Zomi Baptist Convention tu ahcun “Zo” tiah nihin tiang kan kal rih ko. Hmailei ahcun mah kong hi ruah le ceih zong a um awk a si tiah ka pumpak cun ka ruah.
Chin miphun kan chuahkehnak hi Tibet —Tuluk in—atu kan umnak ah a phan mi kan si ko lai ti hi ka cohlan bik mi a si. Cucaah kan nunning le kan sining hna, pupa chan in kan ngeihmi traditions pawl an si ah Tibet lei i thil a rak sining le a rat ning pawl hi kan konglam ah ruahchih lo awk tthalo a si tiah ka ruah. Tibet in a sem i a karh mi cu atu ahcun kan tampi cang si kaw, cu kan tampi ko bu ahcun nihin kan dirhmun cio le kan umnak cio i miphun phunkhat an si ve tiah cohlan mi sinak hi a biapi tuk mi a si. Hihi minung nih fawite in chankhat le chanhnih chung ah tuahkhawh mi le remhkhawh mi a si lo. Chan tampi a kal mi chungah zeitindik minung tuanbia le nunnak ah a hung chuak/um mi a si. Phundang in chim ahcun kan biak mi Pathian nih a ser, a tuahmi a si tiah pom ttha ngai a si. Cucaah cu miphun phunkhat kan sinak (sining) vialte cu nunpi, dirkamh, le zohkhenh kan hau. Cu kan sining pawl kan zohkhenhkhawh lo i kan thlau ahcun miphun sinak in kan tlau tinak a si. Phundang in kan chim ahcun nunphung, holh le ca, pupa chan in ngeih mi puai le lam, hnipuan pawl, tbt zohkhenh khawh lo cu miphun sinak in tlau a si.
Chin mi kan dihlak hi kan hmunhma cio kan i auhnak min cu idang cio ko hmanh sehlaw, kan chuahkehnak, kan nunphung, kan nunning, kan biakning, tbt. atlangpi in aa khat mi kan si caah miphun pakhat kan si tiah kan itinak cu a si. Cucu vawlei zong nih a kan pom mi a si tiah 2001 lio ah kan pale (aho set nih dek) nih an rak ttial bal cang. Cucaah kanmah sining te (midang he kan ilawh lonak) nunphung le phungphai, holh le ca, fenh-aih thilhruk ning, nuncan tlawnlen ning, rianttuan pawcawmning le din le ei ning, tbt, kan ngei. Hi vialte hi an biapi cio dih. Pakhat hmanh hlawt awk a si lo. Pakhatkhat a tlau, a chamhbau ahcun pum tlamtling lo bantuk kan si. Hi vialte kan kilven ding hi Chin mi dihlak kan rian a si. Hi vialte zohkhenh le dirpi khawh hi kan miphun muisam tlamtling te in dirpi a si. Hi vialte zohkhenh ding lak ah pakhat a si ve mi, miphun phunkhat kan sinak a langhtertu le a kilvengtu kan “MIN” kan isak ning le sullam kong hi iruah tti ka duh mi cu a si.
Laimin
Min hi a biapi tuk. Abiapi bik hmanh a si, ka ti. Min in zeizong vialte theih a si. Zei zong vialte nih min ngeih dih a si. Vawlei cung ah min lo pakhat hmanh a um lai lo. Zeicahtiah min lo in umkhawh a si lo. Kan Bible Genesis chungah “Sernak tuanbia i thilser thawk a rak si lio hrimhrim in sertu Pathian nih a sermi thil vialte kha min a rak pek (eg. Chun, zan, van, vawlei, vancung thil pawl (lunamies: nika, arfi, thlapa, tbt.), ti, thli, tbt.). Cun thilnung saram vialte kha mipa (Adam) min a sak ter hna. Zeicahdah min sak a rak si? Ruat cio tuah usih. Zeicahtiah, min lo cun zeihmanh thleidan thiam a si lai lo ti ruah le tawk khawh a si.
Cuticun vawlei cung miphun vialte nih mah le min cio ngeih a si. Kan min cu kan chuahka in isak a si i kan thih tiang hmanh ah a dong lo. Hlanpi ah a rak thi cia mi mifim vialte nihin tiang an min a tlau lo. Krihfa biaknak cawnpiaknak ah ahcun “Thih hnu Nunnak” (“Eternal Life”) tiang hmanh ah Nunnak cauk ah min a um lai ti a si. Thih hnu nunnak doctrine a ngei mi biaknak dang hna zong hi bantuk in an ngei ve ko lai. Pathian Pakhat lawng a um tiah a zummi biaknak (Monotheism) ah Min i pek (Naming God and naming His people) hi a biapi tuk mi a si. Zeicahtiah biakmi Pathian cu pek mi min nih a ngeihmi—sining, sullam, huham, a hmet le angan, a lianhngannak vialte kha a si. Cucaah biakmi Pathian, a lianngan mi a sinak cu a biatu nih pekmi a min sining, huham kha a si ko. Minung zong cu bantuk tthiamtthiam in kan min hi kan sining a si ve tiah ka ruah. Kan min a tlau ahcun kan tlau, kan tling ti lo tinak a si.
Laimi nih min kan isak ning kong tawite in ka langhter duh. Min kan isak tikah minfang cio nih sullam ngei in kan isak. Hlan ahcun minfang pahnih lawng a rak si deuh. Tuchan bel ah pathum li tiang kan isak cang. Zohchunhnak: Biak Thawng Lian, Zing Ttha Hlawn hna cu minfang fangthum ngei min an si. Biak , Thawng, Lian le Zing, Ttha, le Hlawn minfang cio nih hin sakhnawh chan mi sullam an ngei, an dirpi cio. Hi zon ah hin min satu hna nih sullam an ngeihter ning bel aa khat dih lem lai lo. Tahchunhnak ah, “ Kan Biak mi Thawng in kan Lian ngan ve cang lai” tiah sullam a ngeihter mi an um ko lai i, hmundang ah hi min thengte hi mi pakhat nih aa sak ve tikah sullam dang zong a ngeih ter khawh ko. Cucaah hi kan min sakning zulh hin kan minpum hi minfang cio nih sullam ngei in an rak ttial. Phundang in minfang cio nih mahte in an dir cio. Biakthawnglian, Zingtthahlawn, Zauk, tbt si lo in Biak Thawng Lian, Zing Ttha Hlawn, Za Uk tiah.
Vawlei cung miphun vialte an min le an i ttialning in theihkhawh ngai an si. Tuluk, Taiwan, Hong Kong, Korea le Kawl pawl phu; India, Bangladesh, Srilanka pawl phu, Zurope ram phu, Negro minak pawl phu, tiah kan min sakning le min kan ittialning a tlangpi in kan idanning theihkhawh ngai mi a si. Hi bantuk in Chin mi dihlak zong kan min kan isak ning le kan i ttialning hin theih kan si ve awk a si. Vawlei cung kong cu um rih sehlaw, Laimin sakning le ttialning tlawmpal ka langh ter rih lai.
Laimi nih min kan isak tikah minfang cio nih sullam ngei in kan isak i kan min pum ah minfang pahnih hi hlan deuh ahcun a rak tam, tiah ka chim cang. Hihi khuazei in dah rat dawh bik a si ti kan ruah ahcun hitin ka ruahning a si. Tuluk miphun hi an minpum minfang pahnih in an i sak bik tiah ka ruah. An min zong minfang tawi tete an si deuh in ka thei. Cucaah Tuluk min sak ning hi kan min sakning, a ratnak lam a rak si bik ko lai tiah ka ruah. Hitin ka ti tikah Tuluk min ttialning hrimhrim kan zulh ve lai tinak a si lo, kan pupa chan in kan rak ingeih ve mi kan identity tu kha kan zulh awk a si tinak tu a si. Atu bel hi minfang pathum in panga tiang zong kan i sak cang.
Tahchunhnak ah:
Hlan deuh Laimin sak: Ceu Luai, Khua Kung, Ca Hmung, Za Hu, tbt.
Atu lio kan min sak: Van Za Ceu Lian, Sui Za Lian, Van Ttha Thawng Cung, tbt.
Hihi Laimi nih kan pupa chan in minfang kan rak isak ning le kan rak i ttialning a si. Hi bantuk in Tedim, Tonzang, Falam, Kuki, Thado, Matu, Mindat, tbt. an min ttialning a si ve tiah ka ruah. Kan holh idang cio hmanhsehlaw, hi kan min isak ning le i ttialning ah hin kan ikhahnak cu a si.
Min kan i ttialning ah kan ikhahnak Kawlram chung miphun dang pawl tlawmpal cio vun zoh hmanh usih. Ramdang kong cu kan thei ban kho lai lo.
Kawl
“U” le “Daw”, cu patung le nutung auhnak ah an hman. “Maung” le “Mah” cu ngakchia in tlangval le nungak si tiang “pa” le “nu” min auhnak a si i min hmai ah ttial a si. Hihi cu zapi theihtuk mi a si.
Zohchunhnak:
U Soe Naing Win, U Maung Maung Lat, U Win Aung, U Khin Mawung Din, tbt.
Daw May San, Daw Khin Tida Htwe, Daw Khin Aye Htwe tbt.
Maung Aung Lin, Maung Khin Maung Oo, Maung Htwe Win Aung, tbt.
Mah Khin May, Mah San San Aye, Mah Tin Tin Htwe, tbt.
Tuni tiang ka observe ning ah Kawl mi nih an min Mirang ca in an ttial tikah a cung i ka ttialmi ning hin an ttial ko. An komh lo tiduhnak. An minpi i minfang hna an tthen ko.
Karen
Karen miphun nih pa min auhnak ah “Saw” an hman i, nu min ah “Naw” an hman ve. An min hmai ah “Saw” kan hmuh ahcun Karen pa a si ti le “Naw” kan hmuh ahcun Karen nu an si tiah theih an si.
Zohchunhnak:
Saw Eh Taw, Saw Say Phoo, Saw Kay Htoo, tbt.
Naw Paw Say Wah, Naw Yin Ma, Naw Moe Shi Htwe, tbt.
An min an ttialmi an tthen dih, an komh lulh lo. Min pumpi ah minfang 2, 3, hna an umning in an tthen ko.
Kachin
Kawl an i auhnak i “U” le “Daw”; “Maung” le “Mah” bantuk le Laimi (Haka, Falam) nih “Pu, Pi, Vaal , Leeng” ti bantuk zapi huap (common) min an ngei lo. “Lahphai, Maran, Lahtaw, Marip, Nhkun, tbt. an phun min cio hi an min hmai ah an ttial. Hiti an phun min an ittial mi nih hin Kachin miphun an sinak kha a langhter colh i Kachin an si tiah an min rel cangka in theihkhawh an si.
Zohchunhnak: Lahphai Awng Li, Marip Seng Raw, Nhkun Pawt La, Maran Kam Aung, tbt.
Kachin zong an min an ttial tikah an komh lo. Acung i Kawl bantuk in an tthen ve ko. Hi bantuk hin kan hram thawk (original kan ti hnga maw?) in min kan rak ittial ning hi Lai / Chin min ttialning he aa khat mi kan si.
Lai / Chin
Lai min ttialning kong ka timi ah hin acung i ka chim cang bantuk in tulio Lairamkulh chung i Laimi vialte kan min ttialning a huap in ka ruah. Cucaah fiannak ah Haka le Falam, Tedim le Tonzong ttialning pahnih lawng ka langhter.
Haka, Falam nih patling, nutling auh tikah an min hmai ah “Pu” le “Pi” ttial a si i tlangval, nungak min hmai ah “ Vaal ” le “Leeng” tiah ttial a si. Tedim le Tozang nih “Pu” le “Pi” ai ah “Pa” le “Nu” an hman i “ Vaal ” le “Leeng” ai ah “Tang” le “Lia” an hman ve.
Zohchunhnak:
Pu Lian Thawng, Pu Sang Uk Mang, Pu Za Hlei Cung Thawng, tbt.
Pi Sung Hlei, Pi Ngun Ttha Men, Pi Sui Za Iang Hnem, tbt.
Vaal Lian Thawng, Vaal Sang Uk Mang, Vaal Za Hlei Cung Thawng, tbt.
Leeng Sung Hlei, Leeng Ngun Ttha Men, Leeng Sui Za Iang Hnem, tbt.
Pa Pau Lun, Pa Hau Lian Khup, Pa Gin Khan Suan Thang, tbt.
Nu Mang Niang, Nu Cing Kho Neam, Nu Mary Hau Dim Niang, tbt.
Tang Pau Lun, Tang Hau Lian Khup, Tang Gin Khan Suan Thang, tbt.
Lia Mang Niang, Lia Cing Kho Neam, Lia Mary Hau Dim Niang, tbt.
Acung i Kawl, Karen, Kachin le Lai min ttialning kan zoh tikah ah kan minfang pawl anmah dang cio in kan ttial. Kan komh lo. Kawlram chung um mi miphun dang, atu i kan chim lo mi hna zong hi bantuk in an min ttialning a si cio ko tiah ka ruah. Hihi kan pupa chan in kan min kan rak ittial ning a si i, kan min hmai i hman mi cio hmuh cangka in cu miphun a si tiah kan i thei kho colh. Cuticun, kan min le kan min ttialning nih kan miphun sinak fiangte in a langhter i vawlei pi ah theih mi kan si ve peng ding a si. Hi bantuk in vawlei cung miphun dang vialte zong i theih khawh cio a si ve. Kawl kan huat hna ruang men ah kanmah min ttialning a si ve ko mi kha Kawl ttialning he aa lo ai pat tiah kan duhlo/hlawt ding a si lo.
Hitluk in mah miphun sinak pawl a lamkip in runven le dirkamh a herh lio ah kan min sakning le ttialning in kan tlau cuahmah cang. Kan pupa chan in kan min ttialning identity kan thlau thluahmah cang. Ramleng a phan mi hna lak ko ah tambik tlau a si cang. Ka pumpak in ka ngaih a chia tuk. Acung i ka ttial cang mi pawl hi kan min kan i ttialning cu a si i atu lio kan tlau cuahmahnak min ttialning atang ah ka hun ttial tthan.
Zohchunhnak:
Pu Lianthawng, Pu Sangukmang, Pu Zahleicungthawng, tbt.
Pi Sunghlei, Pi Nguntthamen, Pi Suizaianghnem, tbt.
Vaal Lianthawng, Vaal Sangukmang, Vaal Zahleicungthawng, tbt.
Leeng Sunghlei, Leeng Nguntthamen, Leeng Suizaianghnem, tbt.
Hi pawl hi voikhat rel bakte ah min pum ah na chuah kho dih lai lo tiah ka zumh. Hi bantuk in min nan i ttial cang tikah zei le zeidah aa kom ti hi tuak hmasa ngai hau a tam. Can a la ngai. Tuchan IT chan an ti na lak le minute pakhat hnut hmanh a sautuk liamtak a si cang ti chan ah! Acung i ttial cia mi he khin zohchunh tuah hmanh! Zeitluk in dah an i dan! Acung ta, pupa chan in kan min ttialning khi zeitluk in dah a fian i a tthat, a fawi, aa dawh!
Cun atu hi phun min ilak chih le ittial chih a tam ngai fawn hoi cang. Kan pupa chan in keimah ka ngakchiat lio (a luan cia mi kum 30) tiang ah Laimin kan isak tik ah “phun min” isak chih hi a um lo tiah ka tuak. Kan min ah “Phun min” kan thlak chih rih hmanh lai.
Zohchunhnak:
1. Pu Lian Thawng Cinzah, Pu Sang Uk Mang Hlawnceu, Pu Za Hlei Cung Thawng Khenglawt
2. Pu Lianthawng Cinzah, Pu Sangukmang Hlawnceu, Pu Zahleicungthawng Khenglawt
3. Pi Sung Hlei Cinzah, Pi Ngun Ttha Hnem Hlawnceu, Pi Sui Za Iang Hnem Khenglawt
4. Pi Sunghlei Cinzah, Pi Nguntthahnem Hlawnceu, Pi Suizaianghnem Khenglawt
No. 1 le 2 zohchunh. Cun No. 3 le 4 hi zoh chunh rih. No. 1 le 3 ah hin Cinzah, Hlawnceu, Khenglawt ti pawl hi phun min a si caah komh in ttial a si. Min taktak cu minfang cio in ttial a si tikah sakmin le phun min tthen/theih khawh colh a si. No. 2 le 4 ah hin aa kom in biafang pahnih cio hmuh a si tikah sakmin le phunmin tthen khawh a si ti lo. Zeicahtiah micheu nih min hmai ah phun min nan i ttial i micheu nih min hnu ah nan i ttial caah a si. Tlaihmi ttialning pakhat lawlaw (a hmai kun, a hnu kun) nan i hrawm fawn lo. Cun min hmai i “Pu, Pi, Vaal , Leeng” pawl khi ttial lo in minfang lawng in ttial le bang ahcun sakmin le phunmin tthen a har chinchin ning le ningcannak a ngeih loning zong hmuhkhawh ngai a si.
Hi phunmin kan ithlak chih mi kong he pehtlai in ka observe ning tlawmpal ka ttial rih lai. Hlawnceu, Khenglawt, Zathang, Cinzah, Mualhlun, tbt. phunpi tiah ruah mi le aa ruat mi hna lawng deuh nih “phun min” hi isak chih a si. Phun tenau vialte nih “phunmin” isak a um lem lo. Cucaah hi phunmin hi Laimi dihlak ah % zeizat nih dah kan isak chih cang i sak chih a duh mi zeizatdah kan si ti hna zong research tuah phu a si tiah ka ruah. Kan issue ngan ngai ah ka ruah mi a si. Zeicahtiah, phunmin kan isak chihnak nih hin Laimi mipi kan thinlung itthennak tu a result a si sual ahcun ttihnung ngai a si. Hi bantuk zapi tamdeuh nih kan zulh lo mi le kan zulh khawh lo mi pawl hi kaltak deuh a ttha maw? Asilo ah phunmin cu micheu nih kan isak cang caah midang zong nih zeitindah thadam le nuam in ruahnak an ngeih khawh i an isak khawh ve hnga ti ruah ding nganpi a si ka ti. Hi kong hi cu issue dang a si caah ka kal tak rih lai.
India ram um kan unau Mizo nih cun an sakmin donghnak ah pa nih “a” le nu nih “i” hna i thlak chih a si i a fiang ngai fawn ko. “a” le “i” aa tel lonak minfang kha phunmin a si tiah theih a fawi fawn ve ko. Atu kan unau Laimi cheukhat nan min nan i ttialning hi Mizo bantuk in pa nih “a” le nu nih “i” ilak ve lawlaw ulaw cucu a fiang fawn ko hnga. Mizo ttialning le kan ilak (duh?) ttung fawn lo tikah kan min ttialning hi kan itheih khawhnak hnga caah siseh, miphun kan sinak langhternak (National identity) le dirkamhnak caah siseh dirhmun ngei lo ah kan cang. Kan tlau lio lengmang cang.
Asi ah kan unau Mizo pawl min an ttialning hi kan ilak ve lawlaw lai maw? Kei ka ruahning ahcun Laimi an si ve caah kanmah lei ttialning tu hi ilak ve hna seh law ti ka duh. Zeicahtiah an original cu kanmah lei ttialning hi a si ko lai ka ti. Atu Mizo min ttialning khi Bangladesh le India rampi Kala min ttialning bak a si tiah ka ruah. Mindong i “a” le “i” thlak mi te lawng khi aa dannak a si.
India le Bangala min ttialning: Tissa Balisuriya, Gnanayaram, Sathiannathan, Govada Dyvasiryadam, Aruna Gnanadason, Antony Mookentholam, tbt. Hi nak sau deuhdeuh zong a um nain atu hi ka hun telh kho rih lo. Singapore i ka sianginn kai hawi Bangladesh pastor pa min cu min fangkhat (wordkhat) lawng a si i cafang 20 tiang aa peh. Amin tak ka philh. Mizo min ttialning zong: Lalrindiki Khiangte, Lalsanglura, Ngunthawngsanga, tbt. a si i a donghnak i “a” le “i” thlaihmi dah ti lo cu Bengali min ttialning he aa khat bak ko. Bangladesh le Kala ram ummi an si caah an min ttialning nih a rak khuh (influence) ve hna caah an rak ttial tawnning tlau cang sehlaw a dawh ngai. Cucaah hi tin an ttialnak a si lai tiah ka ruah ko. Cucaah kanmah lei ttialning a simi original tu hi ilak kho ve hna seh law ti ka duhnak cu a si.
Hi min le ttialning kong hi 2000-2001 lio ah Laiforum ah rak ceih bal mi a si cang. Cu lio zong ah atu ka ttialmi dirhmun hi ka rak ttial cang. Delete a si lo ahcun Laiforum archive ah a um rih ko lai. Micheu nih ramleng kan chuah tikah kan min kong ah kan fiang lo—nan family name, given name, surname, First name le Second name ti pawl ah kan buai tuk tiah a chim mi an rak um. Cuticun phunmin hi family (last name) ai ah hun isak chih a tam nak a si rua tiah ka ruah. Cu bantuk ramdang i document ah thlakding ilak lawhnak men ruangah kan miphun identity fiangte in a langhter i fekte in a dirkamhtu kan min ttialning vaivuanh awk kan si lo. Tahchunhnak ah: Miphun dang cheukhat bantuk in First le Last name tiah sakmi kan ngeih lo caah kan minfang hnu bik khi “Last name” ah siseh, ahmai bik minfang khi “First name” ah siseh ttialding a si ko. Minfang pathum ngei mi min kan si ahcun alai minfang kha “Middhle name” ah ttial ding a si ko i tlam a tling ko. A biapi mi cu Min pumpi i cafang (spelling) palhlo bak ding a si. Kanmah nih kan ittialning kha a hman lo tiah aho zung le ram, cozah zong nih ningcang lo in an kan thlen piak hrimhrim lai lo tiah ka ruah ko. Kan minfang a hnuhmai, alai an duh poah i chia ko hna seh, abiapi mi cu spelling palh lo kha a si i cucu a za ko. Vawlei cung mi vialte min ttialning aa lo cio lo, kanmah le ttialning tu kha claim tuah peng ding le a thei lo mi hna zong fianhkhawh an hau deuh.
Kei ka observe ve ning ah ca kan rel mi chung in hei chim ko usih law, min saupi pi an komh i ttialmi hi a tlawm te. German holh tu ah biafang komh (compound words) in ttialmi thil min le biafang saupi pi (cafang 15 cung aa peh mi) an um pah len. Thilmin kong le biadang sullam pawl ahcun zei holh le ca poah saupi in ttialmi biafang an um pah cio ko lai. Kan Lai holh le ca zong ah. Sihmanhsehlaw, minung min kong ahcun cu bantuk biafang sawhsawh he aa lawh awk a si lo. Cattialning hi a biapi ngai. Punctuations (sullam ngei in ttial/hman ding) pawl sullam an ngeih ning hi theih kan hau. Ca (Literature) a kalning le a sullam, a ttialning (Grammar ti ko usih!) a biapi tuk. Cu nihcun holh sullam a ngeihter, a fianter. Cu ahcun minung min ttialning hi zeidang thil min le kongbia pawl ttialning he aa lo lo. Fiannak tlawmpal hun ttial rih ko ning law:
Cattial phung ah minung min cu cafang ngan in thawkding an si. Cafang ngan in thawk lo mi cu minung min ah ruah a si lo. Mirang zong nih an min ttial cafang ngan he an tthen hna.
1) Clark Sundar, Alan Harkness, Raymond Edward Brown, Charles Marshall Kraft, tbt.
Clarksundar, Alanharkness, Raymondedwardbrown, Charlesmarshallkraf t, tiah an ttial lo.
2) Lian Thawng, Sang Uk Mang, Za Hlei Cung Thawng tbt. in ttial ve ding a si ko. Clarksundar, Alanharkness, Raymondedwardbrown, Charlesmarshallkraf t, tiah ttial a si lo bantuk hin.
3) Kan phunmin tu cu kan i thlak chih duh ahcun sakmin tling hnu ah apeh in ttial ding. Sang Uk Cung Hlawnceu tiah, Sangukcung Hlawnceu tiah ttial lo ding. Sangukcung Hlawnceu tiah na ttialmi ah hin cattial phung/mit in kan zoh ahcun phun min le sak min theih khawh a si ti lo. Minfang an pahnih hin thilri, thilnung min ah ruah an si.
4) Phun min zong cafang ngan in ttialding a si lo. Sen Thang, Zo Phei, Hlawn Ceu, Kheng Lawt, tbt. in phun (clan) min ah ttialding a si lo. Hihi minung min ttialning le a kalning cu a si. Cucaah phunmin ttial ahcun Senthang, Zophei, Hlawnceu, Khenglawt, tbt in ttial ding a si.
5) Hi bantuk hin minung min ttialning le thilri min ttialning hi an i dan ning a si. Cucaah Laimi kan min ttialning hi thliri min bantuk sawhsawh ah cheukhat a can cang mi le can aa tim rih mi pawl kong ah lung a fak tuk.
Minung cu thilnung kan si lo. Minung kan si. Ca/Literature kal/umtuning ah Minung min le proper noun poah cu cafang ngan in ttial a si bantuk in Laimi kan min zong kan ngeih tthing ning te in facang ngan in ttial ve ding an si. Cafang hme in nan/kan i ttial tikah thilnung sawhsawh nan/kan lo.
Salai Vantu nih 2000 hrawng ah “Salai” le “Mai” hi kan miphun min ah ilak cio ding a si tiah a rak ttial i a rak thlah. A ttialmi le a fianter mi a ttha ngai. Al awk um lo a si ko. Kan cohlan duh le duh lo, le kan ilak duh le duh lo lawng a tangmi a si. Tukum 2007 chung zong ah cu lio ta cu a rak thlah tthan. Nan rel cio ko lai. Anih a issue cu “Salai” le “Mai” hi Chinmi dihlak nih ilak dih usih law ti a si. Karen nih “Saw” le “Naw” an i lak bantuk khin Laimi dihlak nih “Salai” le “Mai” cu ilak dih usihlaw ti hi ka duhbak mi a si ve. Za ah za in ka dirkamh i Salai Vantu proposal hi tlam a tling te lai ti ruahchannak ka ngei.
Atu kei ka issue cu phundang deuh, kan min kan ttialning kong i kan tlaunak kong tu a si. Kong dang a lo nain aa pehtlai mi an si. An i tthen kho lo. Laimi hi miphun phunkhat kan si ve ahcun kan sining dirkamh kan hau. Biahmaisa ah ka chim cang bantuk in kan dirkamhning le zohkhenhding hna lak ah hi kan min kan isakning le kan ittialning hi kan miphun dirkamhnak pakhat a si ve. Salai Vantu chimmi “Salai” le “Mai” hi Chinmi dihlak in ilak kho usih law, kan pupa chan in min kan isakning le kan ittialning tein zul kho usih law zeitluk indah kan feh chin hnga!
L Sui Kung Ling
7 October 2007
Laimi
Laimi hi miphun phunkhat kan si ve tiah Laimi nih kan i ruah, kan chim, kan cohlan mi a si tiah ka ruah. “Lai” le “Chin” timi kong kan pa le nih Laiforum le Rungcin biaruahnak hna ah an chim mi zong kan theih ngai cang. Cu kan pale chimmi chungin kei ka lakning cu: “Lai” le “Chin” hi aa khatmi a si, aa dangmi an si lo. “Lai”, “Zo”, “Kuki”, “Thado”, “Matu”, “Mindat”, tbt. hi kanmah le hmunhma cio i kan i auhnak, kan isak mi min an si cio. A ngaingai ahcun “Chin” kan si dih ko. “Chin” min cu kan hmunhma cio i kan i auhnak vialte hmunkhat ah a kan funtom tu min a si. Cucaah uknak lei auhning ah Laimi dihlak a kan huaptu min “Chin” tiah kan ingeih i a tthatuk hringhran. Hi min hi atu ah a um cang mi a si caah mizeimaw nih kan duh lo zong ah a lam a kau chin lengmang ding mi min a si tiah ka ruah. Biaknak lei in Laimi tambik kan ifuntomnak bu a si mi Zomi Baptist Convention tu ahcun “Zo” tiah nihin tiang kan kal rih ko. Hmailei ahcun mah kong hi ruah le ceih zong a um awk a si tiah ka pumpak cun ka ruah.
Chin miphun kan chuahkehnak hi Tibet —Tuluk in—atu kan umnak ah a phan mi kan si ko lai ti hi ka cohlan bik mi a si. Cucaah kan nunning le kan sining hna, pupa chan in kan ngeihmi traditions pawl an si ah Tibet lei i thil a rak sining le a rat ning pawl hi kan konglam ah ruahchih lo awk tthalo a si tiah ka ruah. Tibet in a sem i a karh mi cu atu ahcun kan tampi cang si kaw, cu kan tampi ko bu ahcun nihin kan dirhmun cio le kan umnak cio i miphun phunkhat an si ve tiah cohlan mi sinak hi a biapi tuk mi a si. Hihi minung nih fawite in chankhat le chanhnih chung ah tuahkhawh mi le remhkhawh mi a si lo. Chan tampi a kal mi chungah zeitindik minung tuanbia le nunnak ah a hung chuak/um mi a si. Phundang in chim ahcun kan biak mi Pathian nih a ser, a tuahmi a si tiah pom ttha ngai a si. Cucaah cu miphun phunkhat kan sinak (sining) vialte cu nunpi, dirkamh, le zohkhenh kan hau. Cu kan sining pawl kan zohkhenhkhawh lo i kan thlau ahcun miphun sinak in kan tlau tinak a si. Phundang in kan chim ahcun nunphung, holh le ca, pupa chan in ngeih mi puai le lam, hnipuan pawl, tbt zohkhenh khawh lo cu miphun sinak in tlau a si.
Chin mi kan dihlak hi kan hmunhma cio kan i auhnak min cu idang cio ko hmanh sehlaw, kan chuahkehnak, kan nunphung, kan nunning, kan biakning, tbt. atlangpi in aa khat mi kan si caah miphun pakhat kan si tiah kan itinak cu a si. Cucu vawlei zong nih a kan pom mi a si tiah 2001 lio ah kan pale (aho set nih dek) nih an rak ttial bal cang. Cucaah kanmah sining te (midang he kan ilawh lonak) nunphung le phungphai, holh le ca, fenh-aih thilhruk ning, nuncan tlawnlen ning, rianttuan pawcawmning le din le ei ning, tbt, kan ngei. Hi vialte hi an biapi cio dih. Pakhat hmanh hlawt awk a si lo. Pakhatkhat a tlau, a chamhbau ahcun pum tlamtling lo bantuk kan si. Hi vialte kan kilven ding hi Chin mi dihlak kan rian a si. Hi vialte zohkhenh le dirpi khawh hi kan miphun muisam tlamtling te in dirpi a si. Hi vialte zohkhenh ding lak ah pakhat a si ve mi, miphun phunkhat kan sinak a langhtertu le a kilvengtu kan “MIN” kan isak ning le sullam kong hi iruah tti ka duh mi cu a si.
Laimin
Min hi a biapi tuk. Abiapi bik hmanh a si, ka ti. Min in zeizong vialte theih a si. Zei zong vialte nih min ngeih dih a si. Vawlei cung ah min lo pakhat hmanh a um lai lo. Zeicahtiah min lo in umkhawh a si lo. Kan Bible Genesis chungah “Sernak tuanbia i thilser thawk a rak si lio hrimhrim in sertu Pathian nih a sermi thil vialte kha min a rak pek (eg. Chun, zan, van, vawlei, vancung thil pawl (lunamies: nika, arfi, thlapa, tbt.), ti, thli, tbt.). Cun thilnung saram vialte kha mipa (Adam) min a sak ter hna. Zeicahdah min sak a rak si? Ruat cio tuah usih. Zeicahtiah, min lo cun zeihmanh thleidan thiam a si lai lo ti ruah le tawk khawh a si.
Cuticun vawlei cung miphun vialte nih mah le min cio ngeih a si. Kan min cu kan chuahka in isak a si i kan thih tiang hmanh ah a dong lo. Hlanpi ah a rak thi cia mi mifim vialte nihin tiang an min a tlau lo. Krihfa biaknak cawnpiaknak ah ahcun “Thih hnu Nunnak” (“Eternal Life”) tiang hmanh ah Nunnak cauk ah min a um lai ti a si. Thih hnu nunnak doctrine a ngei mi biaknak dang hna zong hi bantuk in an ngei ve ko lai. Pathian Pakhat lawng a um tiah a zummi biaknak (Monotheism) ah Min i pek (Naming God and naming His people) hi a biapi tuk mi a si. Zeicahtiah biakmi Pathian cu pek mi min nih a ngeihmi—sining, sullam, huham, a hmet le angan, a lianhngannak vialte kha a si. Cucaah biakmi Pathian, a lianngan mi a sinak cu a biatu nih pekmi a min sining, huham kha a si ko. Minung zong cu bantuk tthiamtthiam in kan min hi kan sining a si ve tiah ka ruah. Kan min a tlau ahcun kan tlau, kan tling ti lo tinak a si.
Laimi nih min kan isak ning kong tawite in ka langhter duh. Min kan isak tikah minfang cio nih sullam ngei in kan isak. Hlan ahcun minfang pahnih lawng a rak si deuh. Tuchan bel ah pathum li tiang kan isak cang. Zohchunhnak: Biak Thawng Lian, Zing Ttha Hlawn hna cu minfang fangthum ngei min an si. Biak , Thawng, Lian le Zing, Ttha, le Hlawn minfang cio nih hin sakhnawh chan mi sullam an ngei, an dirpi cio. Hi zon ah hin min satu hna nih sullam an ngeihter ning bel aa khat dih lem lai lo. Tahchunhnak ah, “ Kan Biak mi Thawng in kan Lian ngan ve cang lai” tiah sullam a ngeihter mi an um ko lai i, hmundang ah hi min thengte hi mi pakhat nih aa sak ve tikah sullam dang zong a ngeih ter khawh ko. Cucaah hi kan min sakning zulh hin kan minpum hi minfang cio nih sullam ngei in an rak ttial. Phundang in minfang cio nih mahte in an dir cio. Biakthawnglian, Zingtthahlawn, Zauk, tbt si lo in Biak Thawng Lian, Zing Ttha Hlawn, Za Uk tiah.
Vawlei cung miphun vialte an min le an i ttialning in theihkhawh ngai an si. Tuluk, Taiwan, Hong Kong, Korea le Kawl pawl phu; India, Bangladesh, Srilanka pawl phu, Zurope ram phu, Negro minak pawl phu, tiah kan min sakning le min kan ittialning a tlangpi in kan idanning theihkhawh ngai mi a si. Hi bantuk in Chin mi dihlak zong kan min kan isak ning le kan i ttialning hin theih kan si ve awk a si. Vawlei cung kong cu um rih sehlaw, Laimin sakning le ttialning tlawmpal ka langh ter rih lai.
Laimi nih min kan isak tikah minfang cio nih sullam ngei in kan isak i kan min pum ah minfang pahnih hi hlan deuh ahcun a rak tam, tiah ka chim cang. Hihi khuazei in dah rat dawh bik a si ti kan ruah ahcun hitin ka ruahning a si. Tuluk miphun hi an minpum minfang pahnih in an i sak bik tiah ka ruah. An min zong minfang tawi tete an si deuh in ka thei. Cucaah Tuluk min sak ning hi kan min sakning, a ratnak lam a rak si bik ko lai tiah ka ruah. Hitin ka ti tikah Tuluk min ttialning hrimhrim kan zulh ve lai tinak a si lo, kan pupa chan in kan rak ingeih ve mi kan identity tu kha kan zulh awk a si tinak tu a si. Atu bel hi minfang pathum in panga tiang zong kan i sak cang.
Tahchunhnak ah:
Hlan deuh Laimin sak: Ceu Luai, Khua Kung, Ca Hmung, Za Hu, tbt.
Atu lio kan min sak: Van Za Ceu Lian, Sui Za Lian, Van Ttha Thawng Cung, tbt.
Hihi Laimi nih kan pupa chan in minfang kan rak isak ning le kan rak i ttialning a si. Hi bantuk in Tedim, Tonzang, Falam, Kuki, Thado, Matu, Mindat, tbt. an min ttialning a si ve tiah ka ruah. Kan holh idang cio hmanhsehlaw, hi kan min isak ning le i ttialning ah hin kan ikhahnak cu a si.
Min kan i ttialning ah kan ikhahnak Kawlram chung miphun dang pawl tlawmpal cio vun zoh hmanh usih. Ramdang kong cu kan thei ban kho lai lo.
Kawl
“U” le “Daw”, cu patung le nutung auhnak ah an hman. “Maung” le “Mah” cu ngakchia in tlangval le nungak si tiang “pa” le “nu” min auhnak a si i min hmai ah ttial a si. Hihi cu zapi theihtuk mi a si.
Zohchunhnak:
U Soe Naing Win, U Maung Maung Lat, U Win Aung, U Khin Mawung Din, tbt.
Daw May San, Daw Khin Tida Htwe, Daw Khin Aye Htwe tbt.
Maung Aung Lin, Maung Khin Maung Oo, Maung Htwe Win Aung, tbt.
Mah Khin May, Mah San San Aye, Mah Tin Tin Htwe, tbt.
Tuni tiang ka observe ning ah Kawl mi nih an min Mirang ca in an ttial tikah a cung i ka ttialmi ning hin an ttial ko. An komh lo tiduhnak. An minpi i minfang hna an tthen ko.
Karen
Karen miphun nih pa min auhnak ah “Saw” an hman i, nu min ah “Naw” an hman ve. An min hmai ah “Saw” kan hmuh ahcun Karen pa a si ti le “Naw” kan hmuh ahcun Karen nu an si tiah theih an si.
Zohchunhnak:
Saw Eh Taw, Saw Say Phoo, Saw Kay Htoo, tbt.
Naw Paw Say Wah, Naw Yin Ma, Naw Moe Shi Htwe, tbt.
An min an ttialmi an tthen dih, an komh lulh lo. Min pumpi ah minfang 2, 3, hna an umning in an tthen ko.
Kachin
Kawl an i auhnak i “U” le “Daw”; “Maung” le “Mah” bantuk le Laimi (Haka, Falam) nih “Pu, Pi, Vaal , Leeng” ti bantuk zapi huap (common) min an ngei lo. “Lahphai, Maran, Lahtaw, Marip, Nhkun, tbt. an phun min cio hi an min hmai ah an ttial. Hiti an phun min an ittial mi nih hin Kachin miphun an sinak kha a langhter colh i Kachin an si tiah an min rel cangka in theihkhawh an si.
Zohchunhnak: Lahphai Awng Li, Marip Seng Raw, Nhkun Pawt La, Maran Kam Aung, tbt.
Kachin zong an min an ttial tikah an komh lo. Acung i Kawl bantuk in an tthen ve ko. Hi bantuk hin kan hram thawk (original kan ti hnga maw?) in min kan rak ittial ning hi Lai / Chin min ttialning he aa khat mi kan si.
Lai / Chin
Lai min ttialning kong ka timi ah hin acung i ka chim cang bantuk in tulio Lairamkulh chung i Laimi vialte kan min ttialning a huap in ka ruah. Cucaah fiannak ah Haka le Falam, Tedim le Tonzong ttialning pahnih lawng ka langhter.
Haka, Falam nih patling, nutling auh tikah an min hmai ah “Pu” le “Pi” ttial a si i tlangval, nungak min hmai ah “ Vaal ” le “Leeng” tiah ttial a si. Tedim le Tozang nih “Pu” le “Pi” ai ah “Pa” le “Nu” an hman i “ Vaal ” le “Leeng” ai ah “Tang” le “Lia” an hman ve.
Zohchunhnak:
Pu Lian Thawng, Pu Sang Uk Mang, Pu Za Hlei Cung Thawng, tbt.
Pi Sung Hlei, Pi Ngun Ttha Men, Pi Sui Za Iang Hnem, tbt.
Vaal Lian Thawng, Vaal Sang Uk Mang, Vaal Za Hlei Cung Thawng, tbt.
Leeng Sung Hlei, Leeng Ngun Ttha Men, Leeng Sui Za Iang Hnem, tbt.
Pa Pau Lun, Pa Hau Lian Khup, Pa Gin Khan Suan Thang, tbt.
Nu Mang Niang, Nu Cing Kho Neam, Nu Mary Hau Dim Niang, tbt.
Tang Pau Lun, Tang Hau Lian Khup, Tang Gin Khan Suan Thang, tbt.
Lia Mang Niang, Lia Cing Kho Neam, Lia Mary Hau Dim Niang, tbt.
Acung i Kawl, Karen, Kachin le Lai min ttialning kan zoh tikah ah kan minfang pawl anmah dang cio in kan ttial. Kan komh lo. Kawlram chung um mi miphun dang, atu i kan chim lo mi hna zong hi bantuk in an min ttialning a si cio ko tiah ka ruah. Hihi kan pupa chan in kan min kan rak ittial ning a si i, kan min hmai i hman mi cio hmuh cangka in cu miphun a si tiah kan i thei kho colh. Cuticun, kan min le kan min ttialning nih kan miphun sinak fiangte in a langhter i vawlei pi ah theih mi kan si ve peng ding a si. Hi bantuk in vawlei cung miphun dang vialte zong i theih khawh cio a si ve. Kawl kan huat hna ruang men ah kanmah min ttialning a si ve ko mi kha Kawl ttialning he aa lo ai pat tiah kan duhlo/hlawt ding a si lo.
Hitluk in mah miphun sinak pawl a lamkip in runven le dirkamh a herh lio ah kan min sakning le ttialning in kan tlau cuahmah cang. Kan pupa chan in kan min ttialning identity kan thlau thluahmah cang. Ramleng a phan mi hna lak ko ah tambik tlau a si cang. Ka pumpak in ka ngaih a chia tuk. Acung i ka ttial cang mi pawl hi kan min kan i ttialning cu a si i atu lio kan tlau cuahmahnak min ttialning atang ah ka hun ttial tthan.
Zohchunhnak:
Pu Lianthawng, Pu Sangukmang, Pu Zahleicungthawng, tbt.
Pi Sunghlei, Pi Nguntthamen, Pi Suizaianghnem, tbt.
Vaal Lianthawng, Vaal Sangukmang, Vaal Zahleicungthawng, tbt.
Leeng Sunghlei, Leeng Nguntthamen, Leeng Suizaianghnem, tbt.
Hi pawl hi voikhat rel bakte ah min pum ah na chuah kho dih lai lo tiah ka zumh. Hi bantuk in min nan i ttial cang tikah zei le zeidah aa kom ti hi tuak hmasa ngai hau a tam. Can a la ngai. Tuchan IT chan an ti na lak le minute pakhat hnut hmanh a sautuk liamtak a si cang ti chan ah! Acung i ttial cia mi he khin zohchunh tuah hmanh! Zeitluk in dah an i dan! Acung ta, pupa chan in kan min ttialning khi zeitluk in dah a fian i a tthat, a fawi, aa dawh!
Cun atu hi phun min ilak chih le ittial chih a tam ngai fawn hoi cang. Kan pupa chan in keimah ka ngakchiat lio (a luan cia mi kum 30) tiang ah Laimin kan isak tik ah “phun min” isak chih hi a um lo tiah ka tuak. Kan min ah “Phun min” kan thlak chih rih hmanh lai.
Zohchunhnak:
1. Pu Lian Thawng Cinzah, Pu Sang Uk Mang Hlawnceu, Pu Za Hlei Cung Thawng Khenglawt
2. Pu Lianthawng Cinzah, Pu Sangukmang Hlawnceu, Pu Zahleicungthawng Khenglawt
3. Pi Sung Hlei Cinzah, Pi Ngun Ttha Hnem Hlawnceu, Pi Sui Za Iang Hnem Khenglawt
4. Pi Sunghlei Cinzah, Pi Nguntthahnem Hlawnceu, Pi Suizaianghnem Khenglawt
No. 1 le 2 zohchunh. Cun No. 3 le 4 hi zoh chunh rih. No. 1 le 3 ah hin Cinzah, Hlawnceu, Khenglawt ti pawl hi phun min a si caah komh in ttial a si. Min taktak cu minfang cio in ttial a si tikah sakmin le phun min tthen/theih khawh colh a si. No. 2 le 4 ah hin aa kom in biafang pahnih cio hmuh a si tikah sakmin le phunmin tthen khawh a si ti lo. Zeicahtiah micheu nih min hmai ah phun min nan i ttial i micheu nih min hnu ah nan i ttial caah a si. Tlaihmi ttialning pakhat lawlaw (a hmai kun, a hnu kun) nan i hrawm fawn lo. Cun min hmai i “Pu, Pi, Vaal , Leeng” pawl khi ttial lo in minfang lawng in ttial le bang ahcun sakmin le phunmin tthen a har chinchin ning le ningcannak a ngeih loning zong hmuhkhawh ngai a si.
Hi phunmin kan ithlak chih mi kong he pehtlai in ka observe ning tlawmpal ka ttial rih lai. Hlawnceu, Khenglawt, Zathang, Cinzah, Mualhlun, tbt. phunpi tiah ruah mi le aa ruat mi hna lawng deuh nih “phun min” hi isak chih a si. Phun tenau vialte nih “phunmin” isak a um lem lo. Cucaah hi phunmin hi Laimi dihlak ah % zeizat nih dah kan isak chih cang i sak chih a duh mi zeizatdah kan si ti hna zong research tuah phu a si tiah ka ruah. Kan issue ngan ngai ah ka ruah mi a si. Zeicahtiah, phunmin kan isak chihnak nih hin Laimi mipi kan thinlung itthennak tu a result a si sual ahcun ttihnung ngai a si. Hi bantuk zapi tamdeuh nih kan zulh lo mi le kan zulh khawh lo mi pawl hi kaltak deuh a ttha maw? Asilo ah phunmin cu micheu nih kan isak cang caah midang zong nih zeitindah thadam le nuam in ruahnak an ngeih khawh i an isak khawh ve hnga ti ruah ding nganpi a si ka ti. Hi kong hi cu issue dang a si caah ka kal tak rih lai.
India ram um kan unau Mizo nih cun an sakmin donghnak ah pa nih “a” le nu nih “i” hna i thlak chih a si i a fiang ngai fawn ko. “a” le “i” aa tel lonak minfang kha phunmin a si tiah theih a fawi fawn ve ko. Atu kan unau Laimi cheukhat nan min nan i ttialning hi Mizo bantuk in pa nih “a” le nu nih “i” ilak ve lawlaw ulaw cucu a fiang fawn ko hnga. Mizo ttialning le kan ilak (duh?) ttung fawn lo tikah kan min ttialning hi kan itheih khawhnak hnga caah siseh, miphun kan sinak langhternak (National identity) le dirkamhnak caah siseh dirhmun ngei lo ah kan cang. Kan tlau lio lengmang cang.
Asi ah kan unau Mizo pawl min an ttialning hi kan ilak ve lawlaw lai maw? Kei ka ruahning ahcun Laimi an si ve caah kanmah lei ttialning tu hi ilak ve hna seh law ti ka duh. Zeicahtiah an original cu kanmah lei ttialning hi a si ko lai ka ti. Atu Mizo min ttialning khi Bangladesh le India rampi Kala min ttialning bak a si tiah ka ruah. Mindong i “a” le “i” thlak mi te lawng khi aa dannak a si.
India le Bangala min ttialning: Tissa Balisuriya, Gnanayaram, Sathiannathan, Govada Dyvasiryadam, Aruna Gnanadason, Antony Mookentholam, tbt. Hi nak sau deuhdeuh zong a um nain atu hi ka hun telh kho rih lo. Singapore i ka sianginn kai hawi Bangladesh pastor pa min cu min fangkhat (wordkhat) lawng a si i cafang 20 tiang aa peh. Amin tak ka philh. Mizo min ttialning zong: Lalrindiki Khiangte, Lalsanglura, Ngunthawngsanga, tbt. a si i a donghnak i “a” le “i” thlaihmi dah ti lo cu Bengali min ttialning he aa khat bak ko. Bangladesh le Kala ram ummi an si caah an min ttialning nih a rak khuh (influence) ve hna caah an rak ttial tawnning tlau cang sehlaw a dawh ngai. Cucaah hi tin an ttialnak a si lai tiah ka ruah ko. Cucaah kanmah lei ttialning a simi original tu hi ilak kho ve hna seh law ti ka duhnak cu a si.
Hi min le ttialning kong hi 2000-2001 lio ah Laiforum ah rak ceih bal mi a si cang. Cu lio zong ah atu ka ttialmi dirhmun hi ka rak ttial cang. Delete a si lo ahcun Laiforum archive ah a um rih ko lai. Micheu nih ramleng kan chuah tikah kan min kong ah kan fiang lo—nan family name, given name, surname, First name le Second name ti pawl ah kan buai tuk tiah a chim mi an rak um. Cuticun phunmin hi family (last name) ai ah hun isak chih a tam nak a si rua tiah ka ruah. Cu bantuk ramdang i document ah thlakding ilak lawhnak men ruangah kan miphun identity fiangte in a langhter i fekte in a dirkamhtu kan min ttialning vaivuanh awk kan si lo. Tahchunhnak ah: Miphun dang cheukhat bantuk in First le Last name tiah sakmi kan ngeih lo caah kan minfang hnu bik khi “Last name” ah siseh, ahmai bik minfang khi “First name” ah siseh ttialding a si ko. Minfang pathum ngei mi min kan si ahcun alai minfang kha “Middhle name” ah ttial ding a si ko i tlam a tling ko. A biapi mi cu Min pumpi i cafang (spelling) palhlo bak ding a si. Kanmah nih kan ittialning kha a hman lo tiah aho zung le ram, cozah zong nih ningcang lo in an kan thlen piak hrimhrim lai lo tiah ka ruah ko. Kan minfang a hnuhmai, alai an duh poah i chia ko hna seh, abiapi mi cu spelling palh lo kha a si i cucu a za ko. Vawlei cung mi vialte min ttialning aa lo cio lo, kanmah le ttialning tu kha claim tuah peng ding le a thei lo mi hna zong fianhkhawh an hau deuh.
Kei ka observe ve ning ah ca kan rel mi chung in hei chim ko usih law, min saupi pi an komh i ttialmi hi a tlawm te. German holh tu ah biafang komh (compound words) in ttialmi thil min le biafang saupi pi (cafang 15 cung aa peh mi) an um pah len. Thilmin kong le biadang sullam pawl ahcun zei holh le ca poah saupi in ttialmi biafang an um pah cio ko lai. Kan Lai holh le ca zong ah. Sihmanhsehlaw, minung min kong ahcun cu bantuk biafang sawhsawh he aa lawh awk a si lo. Cattialning hi a biapi ngai. Punctuations (sullam ngei in ttial/hman ding) pawl sullam an ngeih ning hi theih kan hau. Ca (Literature) a kalning le a sullam, a ttialning (Grammar ti ko usih!) a biapi tuk. Cu nihcun holh sullam a ngeihter, a fianter. Cu ahcun minung min ttialning hi zeidang thil min le kongbia pawl ttialning he aa lo lo. Fiannak tlawmpal hun ttial rih ko ning law:
Cattial phung ah minung min cu cafang ngan in thawkding an si. Cafang ngan in thawk lo mi cu minung min ah ruah a si lo. Mirang zong nih an min ttial cafang ngan he an tthen hna.
1) Clark Sundar, Alan Harkness, Raymond Edward Brown, Charles Marshall Kraft, tbt.
Clarksundar, Alanharkness, Raymondedwardbrown, Charlesmarshallkraf t, tiah an ttial lo.
2) Lian Thawng, Sang Uk Mang, Za Hlei Cung Thawng tbt. in ttial ve ding a si ko. Clarksundar, Alanharkness, Raymondedwardbrown, Charlesmarshallkraf t, tiah ttial a si lo bantuk hin.
3) Kan phunmin tu cu kan i thlak chih duh ahcun sakmin tling hnu ah apeh in ttial ding. Sang Uk Cung Hlawnceu tiah, Sangukcung Hlawnceu tiah ttial lo ding. Sangukcung Hlawnceu tiah na ttialmi ah hin cattial phung/mit in kan zoh ahcun phun min le sak min theih khawh a si ti lo. Minfang an pahnih hin thilri, thilnung min ah ruah an si.
4) Phun min zong cafang ngan in ttialding a si lo. Sen Thang, Zo Phei, Hlawn Ceu, Kheng Lawt, tbt. in phun (clan) min ah ttialding a si lo. Hihi minung min ttialning le a kalning cu a si. Cucaah phunmin ttial ahcun Senthang, Zophei, Hlawnceu, Khenglawt, tbt in ttial ding a si.
5) Hi bantuk hin minung min ttialning le thilri min ttialning hi an i dan ning a si. Cucaah Laimi kan min ttialning hi thliri min bantuk sawhsawh ah cheukhat a can cang mi le can aa tim rih mi pawl kong ah lung a fak tuk.
Minung cu thilnung kan si lo. Minung kan si. Ca/Literature kal/umtuning ah Minung min le proper noun poah cu cafang ngan in ttial a si bantuk in Laimi kan min zong kan ngeih tthing ning te in facang ngan in ttial ve ding an si. Cafang hme in nan/kan i ttial tikah thilnung sawhsawh nan/kan lo.
Salai Vantu nih 2000 hrawng ah “Salai” le “Mai” hi kan miphun min ah ilak cio ding a si tiah a rak ttial i a rak thlah. A ttialmi le a fianter mi a ttha ngai. Al awk um lo a si ko. Kan cohlan duh le duh lo, le kan ilak duh le duh lo lawng a tangmi a si. Tukum 2007 chung zong ah cu lio ta cu a rak thlah tthan. Nan rel cio ko lai. Anih a issue cu “Salai” le “Mai” hi Chinmi dihlak nih ilak dih usih law ti a si. Karen nih “Saw” le “Naw” an i lak bantuk khin Laimi dihlak nih “Salai” le “Mai” cu ilak dih usihlaw ti hi ka duhbak mi a si ve. Za ah za in ka dirkamh i Salai Vantu proposal hi tlam a tling te lai ti ruahchannak ka ngei.
Atu kei ka issue cu phundang deuh, kan min kan ttialning kong i kan tlaunak kong tu a si. Kong dang a lo nain aa pehtlai mi an si. An i tthen kho lo. Laimi hi miphun phunkhat kan si ve ahcun kan sining dirkamh kan hau. Biahmaisa ah ka chim cang bantuk in kan dirkamhning le zohkhenhding hna lak ah hi kan min kan isakning le kan ittialning hi kan miphun dirkamhnak pakhat a si ve. Salai Vantu chimmi “Salai” le “Mai” hi Chinmi dihlak in ilak kho usih law, kan pupa chan in min kan isakning le kan ittialning tein zul kho usih law zeitluk indah kan feh chin hnga!
L Sui Kung Ling
7 October 2007
LAI PHUNPI NI AA THAWKNAK
LAI PHUNPI NI AA THAWKNAK
By Pu Sang Vung (Mang Ling pa)
Hakha vuanthawk bawipa nih Lairam uknak kong caih ding a si caah 17-02-1948 ah Falam nan phan dih lai, tiah Hakha peng ramuk le khuabai vialte ca a kan pek. Hi caan lio hi Leitak ramukbawi ka ttuan lio a si. Keimah pumpak hrimhrim in aa telmi ka si i thil umkalning hi ka theih dih nawn caah von tial ve ka duh nak hi a si.
Hi caan lioah hin Lairam ah peng panga a um. Tiddim, Falam, Hakha, Paletwa le kanpelet lawng an si. 1949 ah Hakha peng a kauh tuk caah Matupi peng thar an pek. 1960 ah Mindat kha peng thar ah an ser. Tonzang le Thantlang hi 1965 ah peng thar an hmu ti a si ko nain, an fehter taktak cu March 2, 1966 ah a si.
Cuticun, Hakha vuanthawk zung in ca kan hmuh bantukin Hakha peng chung ramuk le khuabawi vialte cu 14-02-1948 ah Falam kan phan. Falam khua kan khat ko. Hi meting lio i khualtlung vialte eidin awk, an riahnak hmun a zohkhenhtu le khuakhangtu ah an thimmi cu Pu Thang Sun (SAT) a si i, amah hi General manager an ti. 18-02-1948 cu ramukbawi zong an thlun dih rih lo hlei ah khual tlunnak inn le eidin tuaktan le a tlungmi cazin laak a si caah meting tuah a si rih lo.
19-02-1948 zinglei suimilam 10 in meting cu thawk a si. Falam cerhmun ah kan tuah. Meting hruaitu hna cu; 1. Pu Vomtu Maung (Lai vuanci hmasabik, Kanpelet), 2. Ex Captain Mang Tung Nung (Tiddim), 3. Pu Ral Hmung (Hakha) hna an si. Kan meting i an aupi bikmi (motto) cu – “Mirang (England) kut in kawlram nih luatnak kan hmuh cang bantukin Laimi zong nih ramuk le khuabawi kut in kan luat ve cang lai” ti hi a si.
Mirang nih anmah siangpahrang uknak phung kha Lairam ah an hman ve i ramuk le khuabawi uknak phung an kan ser piak. Ramuk le khuabawi an thih tikah an fapale nih ro an co. an fapale a hrutmi, kutkiak, kekiak an si zongah ro an co i an kan uk. Cu hlei ah sakhua, rawlrel an kan laak. Hi uknak phung hi kan Laimi luatnak le hunchonak a kan dawntu a si. Cucaah hi uknak phung tthalo hi kan raal nganbik a si. Laimi paohpoh nih kan doh cang lai. Kanmah duhmi te thim i khuabawi tuanter ding. Kum 4 ah voikhat thimnak kan tuah lai, tihi an aupi bikmi a si. Cucaah meting cu ramuk le khuabawi uknak phung dohnak meting a si kan ti ko lai. Hi kong hi pakhatnak ah Ex Captain Mang Tung Nung nih a chim. Cun Pu Ral Hmung nih a chim ve.
A thaizing kan meting peh ding a si. Ramuk le khuabawi a zulmi hna an mithi, an lalaang pawl nih ramuk le khuabawi uknak a tha ko tiin me an thlak sual lai ti an phang. Cucaah Falam vuanthawk zungin ca an chuah i Falam in 8 a hlatnak khua vialte kum 18 cung nan ra dih lai, tiah atanglei khua vialte hi ca an pek dih hna. Cu hna cu – Laizo, Thlanrawn, Zamual, Congthe, Zathlir, Lungpi, Mangkheng, Sunthla, Relsing, Tlaisun, te hna hi an si.
A thaizing 20-02-1948 ni zinglei suimilam 10 in meting thawk a si than. An auh tharmi hna kha ramuk le khuabawi uknak kan duh ti lo timi ah nan kut nan hler dih lai, tiah an cawn piak hmasa hna. Ramuk le khuabawi uknak kan duh ti lo, tiah an auter hna. Cu hnu cun kut hlernak an tuah. Hakha le Falam in ramuk khuabawi uknak phung a tha ko tiin mi tlawmte nih kut an hler ve.
Meting ah biachahnak an tuahmi hna cu:
Nan khua cio nan phak cangka in khuapi meting nan tuah lai i Falam khua i kan caihmi le biachahnak hi khuami vialte nan chimh dih hna lai.
Ramuk phung a um ti lai lo.
Khuabawi hi mi zapi duhmi 2 chungah pakhat me tam deuh a hmuhmi kha a si lai i, vuanthawk zing ah a min nan pek lai.
Ramuk le khuabawi nih an in khawlh tawnmi hna sakhua rawlrel vialte nihin thawk in pek ti lo ding a si lai.
Hi a cunglei biachahning bantukin Hakha peng ah khuabawi an thim dih.
Hi caan lio ah aa telmi ramuk le khuabawi hi kum upa lawngte an si caah nihin ah hin a nung rihmi ka thei hna lo. Hakha peng cun keimah lawng hi a nung rihmi ka si rua ka ti. Hihi Lai Phunpi Ni aa thawkning cu a si.
Cun, a min kong hi tial ka duh rih. Lai Phunpi Ni kan timi hi kanmah Hakha, Falam, Thantlang ca lawng tuak ahcun a hmaan ko lai nain Laimi dihlak caah cun tlam a tling deuh rua lo, tiah ka ruah. Zeicatiah Lairam ah peng 9 kan um i Tiddim le Tonzang nih Zo an i ti. Kanpelet le Mindat nih Cho an i ti. Paletwa nih Khami an i ti. Matu nih Matu an i ti. Cun kawl zong nih ‘Chin’ an kan ti i mirang zong nih ‘Chin’ an kan ti fawn. Hlan lio zongah Chin ziza vuanci zung nih Yenkung ah Lai Phunpi Ni an tuah zungzal i ‘Lai Phunpi Ni’ an ti bal lo. “Chin National Day” an ti lengmang kha kan hngalh. Peng thum nih Lai tiah kan i auh i pengruk nih a dangdang cio in min an i sak dih. Cucaah, peng pathum lawng siloin Laimi dihlak a huap khomi “Chin Phunpi Ni” ti tu hi hmang deuh usih law a tha deuh hnga maw, ti ka ruat tawn.
Note: A ttial ni le caan ka thei lo. Rungcin in group ah 9 Feb 2007 i an thlahmi mi ning in chiahmi a si.
By Pu Sang Vung (Mang Ling pa)
Hakha vuanthawk bawipa nih Lairam uknak kong caih ding a si caah 17-02-1948 ah Falam nan phan dih lai, tiah Hakha peng ramuk le khuabai vialte ca a kan pek. Hi caan lio hi Leitak ramukbawi ka ttuan lio a si. Keimah pumpak hrimhrim in aa telmi ka si i thil umkalning hi ka theih dih nawn caah von tial ve ka duh nak hi a si.
Hi caan lioah hin Lairam ah peng panga a um. Tiddim, Falam, Hakha, Paletwa le kanpelet lawng an si. 1949 ah Hakha peng a kauh tuk caah Matupi peng thar an pek. 1960 ah Mindat kha peng thar ah an ser. Tonzang le Thantlang hi 1965 ah peng thar an hmu ti a si ko nain, an fehter taktak cu March 2, 1966 ah a si.
Cuticun, Hakha vuanthawk zung in ca kan hmuh bantukin Hakha peng chung ramuk le khuabawi vialte cu 14-02-1948 ah Falam kan phan. Falam khua kan khat ko. Hi meting lio i khualtlung vialte eidin awk, an riahnak hmun a zohkhenhtu le khuakhangtu ah an thimmi cu Pu Thang Sun (SAT) a si i, amah hi General manager an ti. 18-02-1948 cu ramukbawi zong an thlun dih rih lo hlei ah khual tlunnak inn le eidin tuaktan le a tlungmi cazin laak a si caah meting tuah a si rih lo.
19-02-1948 zinglei suimilam 10 in meting cu thawk a si. Falam cerhmun ah kan tuah. Meting hruaitu hna cu; 1. Pu Vomtu Maung (Lai vuanci hmasabik, Kanpelet), 2. Ex Captain Mang Tung Nung (Tiddim), 3. Pu Ral Hmung (Hakha) hna an si. Kan meting i an aupi bikmi (motto) cu – “Mirang (England) kut in kawlram nih luatnak kan hmuh cang bantukin Laimi zong nih ramuk le khuabawi kut in kan luat ve cang lai” ti hi a si.
Mirang nih anmah siangpahrang uknak phung kha Lairam ah an hman ve i ramuk le khuabawi uknak phung an kan ser piak. Ramuk le khuabawi an thih tikah an fapale nih ro an co. an fapale a hrutmi, kutkiak, kekiak an si zongah ro an co i an kan uk. Cu hlei ah sakhua, rawlrel an kan laak. Hi uknak phung hi kan Laimi luatnak le hunchonak a kan dawntu a si. Cucaah hi uknak phung tthalo hi kan raal nganbik a si. Laimi paohpoh nih kan doh cang lai. Kanmah duhmi te thim i khuabawi tuanter ding. Kum 4 ah voikhat thimnak kan tuah lai, tihi an aupi bikmi a si. Cucaah meting cu ramuk le khuabawi uknak phung dohnak meting a si kan ti ko lai. Hi kong hi pakhatnak ah Ex Captain Mang Tung Nung nih a chim. Cun Pu Ral Hmung nih a chim ve.
A thaizing kan meting peh ding a si. Ramuk le khuabawi a zulmi hna an mithi, an lalaang pawl nih ramuk le khuabawi uknak a tha ko tiin me an thlak sual lai ti an phang. Cucaah Falam vuanthawk zungin ca an chuah i Falam in 8 a hlatnak khua vialte kum 18 cung nan ra dih lai, tiah atanglei khua vialte hi ca an pek dih hna. Cu hna cu – Laizo, Thlanrawn, Zamual, Congthe, Zathlir, Lungpi, Mangkheng, Sunthla, Relsing, Tlaisun, te hna hi an si.
A thaizing 20-02-1948 ni zinglei suimilam 10 in meting thawk a si than. An auh tharmi hna kha ramuk le khuabawi uknak kan duh ti lo timi ah nan kut nan hler dih lai, tiah an cawn piak hmasa hna. Ramuk le khuabawi uknak kan duh ti lo, tiah an auter hna. Cu hnu cun kut hlernak an tuah. Hakha le Falam in ramuk khuabawi uknak phung a tha ko tiin mi tlawmte nih kut an hler ve.
Meting ah biachahnak an tuahmi hna cu:
Nan khua cio nan phak cangka in khuapi meting nan tuah lai i Falam khua i kan caihmi le biachahnak hi khuami vialte nan chimh dih hna lai.
Ramuk phung a um ti lai lo.
Khuabawi hi mi zapi duhmi 2 chungah pakhat me tam deuh a hmuhmi kha a si lai i, vuanthawk zing ah a min nan pek lai.
Ramuk le khuabawi nih an in khawlh tawnmi hna sakhua rawlrel vialte nihin thawk in pek ti lo ding a si lai.
Hi a cunglei biachahning bantukin Hakha peng ah khuabawi an thim dih.
Hi caan lio ah aa telmi ramuk le khuabawi hi kum upa lawngte an si caah nihin ah hin a nung rihmi ka thei hna lo. Hakha peng cun keimah lawng hi a nung rihmi ka si rua ka ti. Hihi Lai Phunpi Ni aa thawkning cu a si.
Cun, a min kong hi tial ka duh rih. Lai Phunpi Ni kan timi hi kanmah Hakha, Falam, Thantlang ca lawng tuak ahcun a hmaan ko lai nain Laimi dihlak caah cun tlam a tling deuh rua lo, tiah ka ruah. Zeicatiah Lairam ah peng 9 kan um i Tiddim le Tonzang nih Zo an i ti. Kanpelet le Mindat nih Cho an i ti. Paletwa nih Khami an i ti. Matu nih Matu an i ti. Cun kawl zong nih ‘Chin’ an kan ti i mirang zong nih ‘Chin’ an kan ti fawn. Hlan lio zongah Chin ziza vuanci zung nih Yenkung ah Lai Phunpi Ni an tuah zungzal i ‘Lai Phunpi Ni’ an ti bal lo. “Chin National Day” an ti lengmang kha kan hngalh. Peng thum nih Lai tiah kan i auh i pengruk nih a dangdang cio in min an i sak dih. Cucaah, peng pathum lawng siloin Laimi dihlak a huap khomi “Chin Phunpi Ni” ti tu hi hmang deuh usih law a tha deuh hnga maw, ti ka ruat tawn.
Note: A ttial ni le caan ka thei lo. Rungcin in group ah 9 Feb 2007 i an thlahmi mi ning in chiahmi a si.
HNIANG, THO, HLUKHLA
HNIANG, THO, HLUKHLA
Pu Tan Ki (Sakta)
Biahmaithi
Laimi (Chin) hi miphun phun khat te kan si ko nain,kan umnak tlang le tiva hawrkuang hna nih an kan dan caah, kan holh cu adang dih. Asinain Laimi phun tam deuh cu tlangcung ummi kan si bantuk in kan lothloh kan thingphawrh, kan eidin, kan khuasak, kan hni puan aih le phunglam hna ah hin cun aa khat dih.
Cucaah miphun khat le unau chuak khat kan si nak hi kan tuah sermi vialte nih hin alangh ter dih. Hlan lio ka pupa le hna hi lothlo mi an si bantuk in lopil an tlak tik ah, cu lopil kha lopil tiah lopil hmun kha an ngei hna i cu lopil cu an tlak tik ah kum thum tiang lawng thloh phung a si.mah cu pil khat an ti. Cu a kum khat nak cu ¡°ringkum ¡° an ti i phiang kan cin ah cun ¡°phiang kum ¡° ti zong in ti a si. Asinain faang, fangvawi , adangdang zil mai tibantuk zong hmun khat ah cin khawh an si.
A kum hnihnak cu Ra kum, le a kum thumnak cu Mim kum,an ti i hi kum 2 nak le kum 3 nak cu locul ti zong in ti an si. An nunchung khuasak nak i a herh bik mi cu ngandam le lothlawh i paw icawm khawh hi biapi bik a si ko caah damnak le rawl ngeih nak caah Laiphung te in cubantuk in kan tuah ah hin a tha lai tiah mithi le minung kar le minung le khuahrum hna kar ah lamkaltu an um ve. Cuhnacu;- 1. Khuavang . 2. Litinh thiam mi. 3. Mang ih thiam mi. 4. Dong khawh thiam mi. 5. Thi nung hlanh a thiam mi. 6. Mifim tiah an ti mi hna, chimnak zulh in rian an tuan hna i khua an sa hna.
Cu an biakchawnh mi hna cu;- 1. Pinu. 2. Cangcu (tangtu), 3. Khuachia. 4. Khuahrum . 5. Lasii tibantuk hna an si i hi hna hi Zin le Khua an ti hna. Cu mit in hmuh khawhlo mi Pathian tinak ah;- 1. Cunghlum. 2. Dingthlu ( Lairel) 3. Dangh zing. 4. Khualul. 5. Zungnu ( Khuanu) 6. Khuazung , 7. Lulpi, 8. Sanglai, tibantuk in min an ngei.
Hi zin le khua ( khuazing) sinah hin tihzah bu tein biak chawnhnak cu amah le a caan ning te in an tuah. Cu hnu cun; 1. Lopil nam, 2. Lobawl (lo raithawi) 3. Cinthlak thawi, 4. Cileh pi 5. Cileh te, 6. Lo ar thah, 7, Ci hring kau, 8. Buk bawl ti bantuk hna an si.
Hi bantuk in rawlawk thlaizun ca le damnak caah thawinak cu an tuah. Lopil nam cu khuapi ca in tlang bawi nih sia in thlacam thawi nak an tuah. Cu hnu cun pumpak cio in lo bawlnak cu an tuah.than i mah dih cun mah le lo hmun cio cu vah a si. Lopil nam ti lo a dang thawinak hna hi cu mah le pumpak cio in tuah mi lawngte an si.
LOPIL NAM I THLACAMNAK
Maw..cakeirawn (lopil min) aw.. siapi in fawh ee.. lopil kan nam ee.. kumtha kum voi ter law¡¦ rawl awk kan ngeih ter law.. zilruang zaam law.. mairuang zaam law.. favui fual law¡¦ bahnah tlam law¡¦kawm fo sau law.. asawm kan pe law.. azaa kan pe law.. kan daw law.. kan hria law.. lunun kan pe law¡¦ngandam kan pe law.. nalung um hlah law.. nathin um hlah law¡¦ na sip tuah hlah law.. na sir tuah hlah law.. lunun in kan tuan ter law.. ngandam in kan tuan ter law..tiah tlang bawi nih khuapi caah thla cu a cam.
CILEH THLACAMNAK
Ka arhli sen le ka fangzu pi in thlaikho ci kan leh ah hin ee.. kan cawm law kan king law.. thlipi le rialpi him ter law.. zuu hmur tem law.. vaa hmur tem law.. saram kaa hup law.. nilum tha le ruah hangthlum in fawh hnai na khal lai ee.. ro in caar hlah law.. thu in man hlah law.. tiah mah le lo hmun ca cio ah thla cu an cam. Cithlak raithawi hi lo an duah ka March le April ah si dawh a si. Cilehpi le cilehte cu thlai kheuh an langh hnu June le July thla ah tuah dawh a si.
HNIANG
Hniang cu rawl awk thlaizun he pehtlai in ahmasa bik tuah mi puai pakhat a si. An cin an thlak mi rawl awk thlaizun hna kha an cu an za i an biak mi Khuazing sinah tharcangh ( tharchuah) hmasa lo ah cun thar rak te chung phung a si lo. Khuapi caah tlang bawi nih vokpi in thlacam thawinak an tuah hnu lawng ah hniang puai cu tuah i thar cu teh phung a si. Hniang ti mi hi Sakta khua mi nih cun ¡°Ancangh¡± an tii a thla zong kha ¡°Ancangh¡± thla an ti. Tisik an hnah an za cang i thar kan chuah ( pek) thar kan cangh tinak khi a si.
Hakha, Thantlang, Zokhua le adang dang khua hna nih hniang an timi zong hi kan dawt bik cem mi fahniang, fahniang phorh cu ( phawrh za) tinak in auh fawinak ah Hniang tiah ti hna selaw a dawh, Hniang thlacamnak cu lopil nam thlacamnak he aa khat. Lotuk lovah phul hrawh in tisik anhnah an zat hlan deuhah, thar te manh lo in a thi mi chungkhar an um a si ah cun a za mi thlai thar te te in mihti rawl hunh nak zong a um ve. Tharcangh a si caah mah puai hi THLAITHAR puai cu a si. Kum vawi tak tak a si rih lo caah tho puai bantuk cun tuah a si lo. Hniang cu thlapa huncho lei,August thla ah tuah a si. Hi hniang thla, thlapa hunchuk lei ah cun canrel thereng zong an awn cang i kum vawi kan phan cang an ti tawn. Mithi a ngei mi hna cu an lung a hno i an tap tawn hna. Hniang tuah thla hi khua khat le khua khaat a lo lo i thlaithar rawl zoh in tuah a si caah September le October thla i a tuah mi khua zong an um.
THO
Tho cu lai mi vialte nih sunsak bik cem mi,Hniang puai,tuah a dih in tuah mi a si.Tho cu kum khat cung thlai kan cin mi vialte an hung za dih i rawl vial te a thar in anhmuh tikah kum a voi cang an ti i mi thi le mi nung hmun khat te ah, rawlthar kan i hrawm an ti i, puai an tuah .Mi thi an tho tinak ah,¡±Tho¡±, an ti. Cin thlak mi an cut a zaat kha,Kum voi cang an ti. Caan relnak , kum relnak, an hman caah, ¡°kum thar¡± ti zong a si. Pakhat le pakhat docawi thlai pat nak a um tik zong ah, kum vawi ah, kan cham te lai an ti nak kha a si cu.
Tho cu thlaithar tho puai a si lo. Thlaithar ti mi cu cin thlak mi ti sik anhnanh an zat ka,thar va cangh kha ti duh nak a si i ,Tho cu rawl thar puai a si. Cin thlak mi thlairawl vial te an cu an za cang ti duh nak a si i, rawl thar tho caah raithawi thla cam nak tuah a um ti lo.Hniang i, thla cam thawi nak tuah mi kha i rinh a si ko.
Mi thi hunh mi ca lawng ah, mi thi a ngai mi hna nih thla cam nak an tuah.Baibal ca hlun chung i Isreal mi phun hna i an rai thawi nak le a tu Krifa kan si hnu ah , thih hnu thawh than nak cawn piak mi zong hi, kan pu pa hna zumh ning le thuah ser mi he hin a khat pah ko. A si ning tak tak an rak hngalh khawh lo tu kha a si. Van cung khua a um ti kha an hngal lo i, mi thi an um nak cu, 1.Zing hmu 2.Bual tual 3.Zing phul 4. Ri zung 5.Zingrawn tiah hi hna hi mi thi khua tiah an ti.
Cu mi thi hna cu mit in hmuh khawh lo mi, Rau in , an um i, an nun cang a hmun ko tiah an zumh.(Thla cu nunnak a si ve i a dang te in chim a si ve ) Thlarau tiah a ti lo.Tho cu ni 4 in ni 5 tiang a tuah mi khua zong an um i a tam bik hngalh khawhmi cu ni (3) a si. Tho ni min sak mi hngalh khawh mi hna ah;-
(A) 1. Tho ni 2. Tho dangh ni 3. Thian ni.
(B) 1. Thi hun ni 2. Mithi hunh ni. 3. Mithi thlah ni.
(C) 1. Thla Tlun hun ni. 2. Hun pi ni. 3. Thi Thlah ni.
(D) 1. Thi timh ni. 2.Thutpi (Topi) ni. 3. Lam Lai sial ni.4. Saar ulh ni. 5. Thi thlah ni , hna hi an si.
Tho ah cun mithi an tho than tiah an zumh caah cun mithi a ngei mi hna nih mah le ti khawhmi rawl, sa, le thei tlai hna an ngeih chun mi cu a phun tling tein mithi cu rawl ei fate minung ei hlan kuangka thlang ah an hunh. Cu hnu cun mithi ngei mi chungkhar in thlacam thiam mi pakhat khat nih hi ti hin thla an cam:-
¡°Hung u law¡¦ Hung u law..rawl ee ..kan hunh hna hi ee¡¦ading ding ee.. a ei ding ee¡¦i ko u law¡¦i au u law¡¦nantling in ee..tlunnak a ngei lo mi ee¡¦kainak a ngei lo mi ee¡¦¡± tiah an cam. Kha chung kha, kha rawl pawngah minung uico i chawk hlah ulaw ti a si. Thothe nih a tlanh ah cun mithi nih an ei an ti i an lung a hmui ngai. .Bawngte le Muva van lai ah an rat chel ah cun ik thluahmah in an tap tawn. Mithi kha Bawngva in le Mupi in an ra tiah an ruah i dam tein va kal u law tiah an ti tawn hna.
Caan tlawnpal ah khan thlacam tu nih cun ¡°Nan ding bang ee¡¦. Nan ei bang ee¡¦.him u law¡¦.i hlawm u law¡¦tiah a ti tan hna. Cudihcun minung nih cun an ei ve. Thi tonh mi inn poh ahcun ruak humh te bang kin kan to pi hna an ti i abu abu in an vak duah hna. Hawi lak ah khua sa kho deuh nih Lamserh an tuah i ruakha tlak le paih pawl zong an ser. Khat lei ah nuamhnak khat lei ah tah nak le ngeih chiat nak he can cu an hmang cio hna.
Cu ti cun Tho a donghnak thithlah ni cu a phan. Thaithawh hun dih thithlah zingah mi thi kha mi nung khua lei i a tlung te bang khin an timh tuah hnna. Sei chungah thilri a herh deuh deuh mi vialte an sanh i seihnam an hlinh,in leng par ah an chiah piak hna i va kal ai u an ti hna. Thi a ngei mi cu an tap thluah mah .Kuang le dar tum pah in meithal an thlah.Dam tein vung i kal ai u , kum vawi ah kan i tawng tan te hma lai an ti hna. Mitthli he Tho cu a dih.
Hi Tho kan ti mi hi Tidim nih Khua Do, Falam nih Fang Er ( Dawng pui), Mindat le Kanpalet hna nih Kumci an ti i a khat dih. Lai mi (Chin) kan zapi ta a si.
Tho puai hi Hakha khua pi ah, AD 1950 hrawng tiang le hmun dang ka dang ah AD 1958 hrawng tiang hi cu tlanlio kan pu kan pa le tuah tawn ning tein rak tuah cio a si ko nain AD 1958 hnu cun Lairam a cheu ah Pathian bia le bia lo a zat a um cnag i Pathian bia mi hna nih Tho cu tuah ti lo in an um i Pathian bia lo( Lai phung um) mi lawng nih a rak tuah.
Cucaah Pastor le Krifa u pa hna nih Lai phun in tuah tawn mi Tho hi Lai phung in tuah si ti hlah sehlaw Tho canah Thlaithar Tho tiin tuah si cang sehtiah letin a can cu Novembet thla ah siseh tiin bia chah nak hi ngeih dawh (um dawh) a si.
Cucaah 1958 hnu cun Tho cu a lo i Thlaithar Tho tiin nihin ni can tiang tuah a si.A tu ah Lai phung in Tho tiah tlei cia Rev. S. Van Hre le Hakha khua nu khua pa hruai nakin October thla thlapa lai canah Hakha khua pi ah tuah a si ve.Hiti a si ah cun Lai Tho hi pahnih ngeih ban tuk kan si.Hlan lio ah Pathian bia le bia lo an i zat hrawng hrang a si caah Pathian phung hi dawn khan tu si sual lai tiah ruah nak a um caah Thlaithar Tho tiin rak let hnaseh law a dawt. Cucaah ruah than a hau mi cu nihin Lairam Krifa um tu ning kan zoh ah cun Lai mi tam deuh cu Krifa an si cang i hlan lio Krifa hruai tu hna nih an rak phanmi Krifa phung le lam a dawn khan tu a si sual lai ti i an rak ruah mi hi a tu ah cun phan awk a si ti lo. Tawhlanzi Council chan ah Lai mi phun kum thar a si an ti i Lai ram chung zung vialte ni (3) chung zung an khar dih. Tidim le Falam nih cun sung lawi tein kum tin an tuah i an cawnglawmh zungzal. Zeihmanh a ruat ve lo mi Lai mi a cheu nih cun Tidim le Falam taa a si tiah a ruat mi zong an um. Kan cung lei i uktu bawi hna hmanh nih Lai mi phun caah ni sung lawi a si an ti i October 18,19,20 ni thum cung nizerh ulh nak an rak tuah mi hmanh kha zeitluk lawmh nak dah a si.Cucaah Krifa phung in Thlaithar Tho an ti mi cu let than in Lai Tho a si lo ah Lai kum thar tiah ti ve hna sehlaw tiah ruah nak chuah duh mi a si.Thlaithar kan ti mi hi cu, Hniang- deuh tukha a si ko.Zeicahtiah thar teh hnsu ah,thlaithar tiin, tuah than phung a si ti lo.Tho tuah hi khua khat khua khat a khah lo caah November le December thla ah a tuah mi khua zong an um.
HLUKHLA
Hlukhla cu vaurawng, chawkhlei, le faiceu hna an par lio April, May thla hrawng ah tuah mi a si. Mithi terh tuamnak he a tlai mi a si ve caah laam serh, ruakhatlak, sariahthawh le ngahringdawi te hna hi khua sa kho deuh nih cun Tho nak hmanh in Hlukhla ah hin tam deuh cun an tuah tawn.THO bantuk in ni 4 ni 5 a tuah mi khua zong an um i tuah tawn mi cu ni 3 a si.tlangbawi nih khuapi caah vokpi in thlacamnak an tuah.
Cucaah khuachuah hauka le tlang lam vialte thiang te in an thlawh dih. Hau leng i a ummi thlan siseh lungdonh siseh, mah le chungkhar cio in an thlawh dih. Mah thlan lungdongh par ah cun, changvut, theithu, banhla, fuu tibantuk kha an chiah hna i, mithi cu an hunh hna. Thlan le lungdonhthlawh ah hin pul thi mi thlan, lungdonh lawng thlawh phung a si. Hibantuk in khua chuah, hauka le tlang lam pi hi kum khat vawi hnih lengmang THO le Hlukhla caan ah hin an thlawh tawn hna. Ahlan kan pupa le hna chan ah cun khua chuah le hauka cu an thlawh an remh tawn hna i rumra an ngei ngai ngai. A tu can ah cun zei hmanh ah kan ruat ti hna lo. Hi zong hi kan nunphung zei ah kan rel lo khi a si. Hlukhla tuah cu THO he a khat i a thlacamnak cu Hniang he aa khat.
(Rev. Za Ling chim mi le phunglam atheimi pupa pawl chim chinnak in Sakta khua kan tuahning in ka hlathlai mi a si; 6.10.2004 ni ah a tial mi a si).
Pu Tan Ki (Sakta)
Biahmaithi
Laimi (Chin) hi miphun phun khat te kan si ko nain,kan umnak tlang le tiva hawrkuang hna nih an kan dan caah, kan holh cu adang dih. Asinain Laimi phun tam deuh cu tlangcung ummi kan si bantuk in kan lothloh kan thingphawrh, kan eidin, kan khuasak, kan hni puan aih le phunglam hna ah hin cun aa khat dih.
Cucaah miphun khat le unau chuak khat kan si nak hi kan tuah sermi vialte nih hin alangh ter dih. Hlan lio ka pupa le hna hi lothlo mi an si bantuk in lopil an tlak tik ah, cu lopil kha lopil tiah lopil hmun kha an ngei hna i cu lopil cu an tlak tik ah kum thum tiang lawng thloh phung a si.mah cu pil khat an ti. Cu a kum khat nak cu ¡°ringkum ¡° an ti i phiang kan cin ah cun ¡°phiang kum ¡° ti zong in ti a si. Asinain faang, fangvawi , adangdang zil mai tibantuk zong hmun khat ah cin khawh an si.
A kum hnihnak cu Ra kum, le a kum thumnak cu Mim kum,an ti i hi kum 2 nak le kum 3 nak cu locul ti zong in ti an si. An nunchung khuasak nak i a herh bik mi cu ngandam le lothlawh i paw icawm khawh hi biapi bik a si ko caah damnak le rawl ngeih nak caah Laiphung te in cubantuk in kan tuah ah hin a tha lai tiah mithi le minung kar le minung le khuahrum hna kar ah lamkaltu an um ve. Cuhnacu;- 1. Khuavang . 2. Litinh thiam mi. 3. Mang ih thiam mi. 4. Dong khawh thiam mi. 5. Thi nung hlanh a thiam mi. 6. Mifim tiah an ti mi hna, chimnak zulh in rian an tuan hna i khua an sa hna.
Cu an biakchawnh mi hna cu;- 1. Pinu. 2. Cangcu (tangtu), 3. Khuachia. 4. Khuahrum . 5. Lasii tibantuk hna an si i hi hna hi Zin le Khua an ti hna. Cu mit in hmuh khawhlo mi Pathian tinak ah;- 1. Cunghlum. 2. Dingthlu ( Lairel) 3. Dangh zing. 4. Khualul. 5. Zungnu ( Khuanu) 6. Khuazung , 7. Lulpi, 8. Sanglai, tibantuk in min an ngei.
Hi zin le khua ( khuazing) sinah hin tihzah bu tein biak chawnhnak cu amah le a caan ning te in an tuah. Cu hnu cun; 1. Lopil nam, 2. Lobawl (lo raithawi) 3. Cinthlak thawi, 4. Cileh pi 5. Cileh te, 6. Lo ar thah, 7, Ci hring kau, 8. Buk bawl ti bantuk hna an si.
Hi bantuk in rawlawk thlaizun ca le damnak caah thawinak cu an tuah. Lopil nam cu khuapi ca in tlang bawi nih sia in thlacam thawi nak an tuah. Cu hnu cun pumpak cio in lo bawlnak cu an tuah.than i mah dih cun mah le lo hmun cio cu vah a si. Lopil nam ti lo a dang thawinak hna hi cu mah le pumpak cio in tuah mi lawngte an si.
LOPIL NAM I THLACAMNAK
Maw..cakeirawn (lopil min) aw.. siapi in fawh ee.. lopil kan nam ee.. kumtha kum voi ter law¡¦ rawl awk kan ngeih ter law.. zilruang zaam law.. mairuang zaam law.. favui fual law¡¦ bahnah tlam law¡¦kawm fo sau law.. asawm kan pe law.. azaa kan pe law.. kan daw law.. kan hria law.. lunun kan pe law¡¦ngandam kan pe law.. nalung um hlah law.. nathin um hlah law¡¦ na sip tuah hlah law.. na sir tuah hlah law.. lunun in kan tuan ter law.. ngandam in kan tuan ter law..tiah tlang bawi nih khuapi caah thla cu a cam.
CILEH THLACAMNAK
Ka arhli sen le ka fangzu pi in thlaikho ci kan leh ah hin ee.. kan cawm law kan king law.. thlipi le rialpi him ter law.. zuu hmur tem law.. vaa hmur tem law.. saram kaa hup law.. nilum tha le ruah hangthlum in fawh hnai na khal lai ee.. ro in caar hlah law.. thu in man hlah law.. tiah mah le lo hmun ca cio ah thla cu an cam. Cithlak raithawi hi lo an duah ka March le April ah si dawh a si. Cilehpi le cilehte cu thlai kheuh an langh hnu June le July thla ah tuah dawh a si.
HNIANG
Hniang cu rawl awk thlaizun he pehtlai in ahmasa bik tuah mi puai pakhat a si. An cin an thlak mi rawl awk thlaizun hna kha an cu an za i an biak mi Khuazing sinah tharcangh ( tharchuah) hmasa lo ah cun thar rak te chung phung a si lo. Khuapi caah tlang bawi nih vokpi in thlacam thawinak an tuah hnu lawng ah hniang puai cu tuah i thar cu teh phung a si. Hniang ti mi hi Sakta khua mi nih cun ¡°Ancangh¡± an tii a thla zong kha ¡°Ancangh¡± thla an ti. Tisik an hnah an za cang i thar kan chuah ( pek) thar kan cangh tinak khi a si.
Hakha, Thantlang, Zokhua le adang dang khua hna nih hniang an timi zong hi kan dawt bik cem mi fahniang, fahniang phorh cu ( phawrh za) tinak in auh fawinak ah Hniang tiah ti hna selaw a dawh, Hniang thlacamnak cu lopil nam thlacamnak he aa khat. Lotuk lovah phul hrawh in tisik anhnah an zat hlan deuhah, thar te manh lo in a thi mi chungkhar an um a si ah cun a za mi thlai thar te te in mihti rawl hunh nak zong a um ve. Tharcangh a si caah mah puai hi THLAITHAR puai cu a si. Kum vawi tak tak a si rih lo caah tho puai bantuk cun tuah a si lo. Hniang cu thlapa huncho lei,August thla ah tuah a si. Hi hniang thla, thlapa hunchuk lei ah cun canrel thereng zong an awn cang i kum vawi kan phan cang an ti tawn. Mithi a ngei mi hna cu an lung a hno i an tap tawn hna. Hniang tuah thla hi khua khat le khua khaat a lo lo i thlaithar rawl zoh in tuah a si caah September le October thla i a tuah mi khua zong an um.
THO
Tho cu lai mi vialte nih sunsak bik cem mi,Hniang puai,tuah a dih in tuah mi a si.Tho cu kum khat cung thlai kan cin mi vialte an hung za dih i rawl vial te a thar in anhmuh tikah kum a voi cang an ti i mi thi le mi nung hmun khat te ah, rawlthar kan i hrawm an ti i, puai an tuah .Mi thi an tho tinak ah,¡±Tho¡±, an ti. Cin thlak mi an cut a zaat kha,Kum voi cang an ti. Caan relnak , kum relnak, an hman caah, ¡°kum thar¡± ti zong a si. Pakhat le pakhat docawi thlai pat nak a um tik zong ah, kum vawi ah, kan cham te lai an ti nak kha a si cu.
Tho cu thlaithar tho puai a si lo. Thlaithar ti mi cu cin thlak mi ti sik anhnanh an zat ka,thar va cangh kha ti duh nak a si i ,Tho cu rawl thar puai a si. Cin thlak mi thlairawl vial te an cu an za cang ti duh nak a si i, rawl thar tho caah raithawi thla cam nak tuah a um ti lo.Hniang i, thla cam thawi nak tuah mi kha i rinh a si ko.
Mi thi hunh mi ca lawng ah, mi thi a ngai mi hna nih thla cam nak an tuah.Baibal ca hlun chung i Isreal mi phun hna i an rai thawi nak le a tu Krifa kan si hnu ah , thih hnu thawh than nak cawn piak mi zong hi, kan pu pa hna zumh ning le thuah ser mi he hin a khat pah ko. A si ning tak tak an rak hngalh khawh lo tu kha a si. Van cung khua a um ti kha an hngal lo i, mi thi an um nak cu, 1.Zing hmu 2.Bual tual 3.Zing phul 4. Ri zung 5.Zingrawn tiah hi hna hi mi thi khua tiah an ti.
Cu mi thi hna cu mit in hmuh khawh lo mi, Rau in , an um i, an nun cang a hmun ko tiah an zumh.(Thla cu nunnak a si ve i a dang te in chim a si ve ) Thlarau tiah a ti lo.Tho cu ni 4 in ni 5 tiang a tuah mi khua zong an um i a tam bik hngalh khawhmi cu ni (3) a si. Tho ni min sak mi hngalh khawh mi hna ah;-
(A) 1. Tho ni 2. Tho dangh ni 3. Thian ni.
(B) 1. Thi hun ni 2. Mithi hunh ni. 3. Mithi thlah ni.
(C) 1. Thla Tlun hun ni. 2. Hun pi ni. 3. Thi Thlah ni.
(D) 1. Thi timh ni. 2.Thutpi (Topi) ni. 3. Lam Lai sial ni.4. Saar ulh ni. 5. Thi thlah ni , hna hi an si.
Tho ah cun mithi an tho than tiah an zumh caah cun mithi a ngei mi hna nih mah le ti khawhmi rawl, sa, le thei tlai hna an ngeih chun mi cu a phun tling tein mithi cu rawl ei fate minung ei hlan kuangka thlang ah an hunh. Cu hnu cun mithi ngei mi chungkhar in thlacam thiam mi pakhat khat nih hi ti hin thla an cam:-
¡°Hung u law¡¦ Hung u law..rawl ee ..kan hunh hna hi ee¡¦ading ding ee.. a ei ding ee¡¦i ko u law¡¦i au u law¡¦nantling in ee..tlunnak a ngei lo mi ee¡¦kainak a ngei lo mi ee¡¦¡± tiah an cam. Kha chung kha, kha rawl pawngah minung uico i chawk hlah ulaw ti a si. Thothe nih a tlanh ah cun mithi nih an ei an ti i an lung a hmui ngai. .Bawngte le Muva van lai ah an rat chel ah cun ik thluahmah in an tap tawn. Mithi kha Bawngva in le Mupi in an ra tiah an ruah i dam tein va kal u law tiah an ti tawn hna.
Caan tlawnpal ah khan thlacam tu nih cun ¡°Nan ding bang ee¡¦. Nan ei bang ee¡¦.him u law¡¦.i hlawm u law¡¦tiah a ti tan hna. Cudihcun minung nih cun an ei ve. Thi tonh mi inn poh ahcun ruak humh te bang kin kan to pi hna an ti i abu abu in an vak duah hna. Hawi lak ah khua sa kho deuh nih Lamserh an tuah i ruakha tlak le paih pawl zong an ser. Khat lei ah nuamhnak khat lei ah tah nak le ngeih chiat nak he can cu an hmang cio hna.
Cu ti cun Tho a donghnak thithlah ni cu a phan. Thaithawh hun dih thithlah zingah mi thi kha mi nung khua lei i a tlung te bang khin an timh tuah hnna. Sei chungah thilri a herh deuh deuh mi vialte an sanh i seihnam an hlinh,in leng par ah an chiah piak hna i va kal ai u an ti hna. Thi a ngei mi cu an tap thluah mah .Kuang le dar tum pah in meithal an thlah.Dam tein vung i kal ai u , kum vawi ah kan i tawng tan te hma lai an ti hna. Mitthli he Tho cu a dih.
Hi Tho kan ti mi hi Tidim nih Khua Do, Falam nih Fang Er ( Dawng pui), Mindat le Kanpalet hna nih Kumci an ti i a khat dih. Lai mi (Chin) kan zapi ta a si.
Tho puai hi Hakha khua pi ah, AD 1950 hrawng tiang le hmun dang ka dang ah AD 1958 hrawng tiang hi cu tlanlio kan pu kan pa le tuah tawn ning tein rak tuah cio a si ko nain AD 1958 hnu cun Lairam a cheu ah Pathian bia le bia lo a zat a um cnag i Pathian bia mi hna nih Tho cu tuah ti lo in an um i Pathian bia lo( Lai phung um) mi lawng nih a rak tuah.
Cucaah Pastor le Krifa u pa hna nih Lai phun in tuah tawn mi Tho hi Lai phung in tuah si ti hlah sehlaw Tho canah Thlaithar Tho tiin tuah si cang sehtiah letin a can cu Novembet thla ah siseh tiin bia chah nak hi ngeih dawh (um dawh) a si.
Cucaah 1958 hnu cun Tho cu a lo i Thlaithar Tho tiin nihin ni can tiang tuah a si.A tu ah Lai phung in Tho tiah tlei cia Rev. S. Van Hre le Hakha khua nu khua pa hruai nakin October thla thlapa lai canah Hakha khua pi ah tuah a si ve.Hiti a si ah cun Lai Tho hi pahnih ngeih ban tuk kan si.Hlan lio ah Pathian bia le bia lo an i zat hrawng hrang a si caah Pathian phung hi dawn khan tu si sual lai tiah ruah nak a um caah Thlaithar Tho tiin rak let hnaseh law a dawt. Cucaah ruah than a hau mi cu nihin Lairam Krifa um tu ning kan zoh ah cun Lai mi tam deuh cu Krifa an si cang i hlan lio Krifa hruai tu hna nih an rak phanmi Krifa phung le lam a dawn khan tu a si sual lai ti i an rak ruah mi hi a tu ah cun phan awk a si ti lo. Tawhlanzi Council chan ah Lai mi phun kum thar a si an ti i Lai ram chung zung vialte ni (3) chung zung an khar dih. Tidim le Falam nih cun sung lawi tein kum tin an tuah i an cawnglawmh zungzal. Zeihmanh a ruat ve lo mi Lai mi a cheu nih cun Tidim le Falam taa a si tiah a ruat mi zong an um. Kan cung lei i uktu bawi hna hmanh nih Lai mi phun caah ni sung lawi a si an ti i October 18,19,20 ni thum cung nizerh ulh nak an rak tuah mi hmanh kha zeitluk lawmh nak dah a si.Cucaah Krifa phung in Thlaithar Tho an ti mi cu let than in Lai Tho a si lo ah Lai kum thar tiah ti ve hna sehlaw tiah ruah nak chuah duh mi a si.Thlaithar kan ti mi hi cu, Hniang- deuh tukha a si ko.Zeicahtiah thar teh hnsu ah,thlaithar tiin, tuah than phung a si ti lo.Tho tuah hi khua khat khua khat a khah lo caah November le December thla ah a tuah mi khua zong an um.
HLUKHLA
Hlukhla cu vaurawng, chawkhlei, le faiceu hna an par lio April, May thla hrawng ah tuah mi a si. Mithi terh tuamnak he a tlai mi a si ve caah laam serh, ruakhatlak, sariahthawh le ngahringdawi te hna hi khua sa kho deuh nih cun Tho nak hmanh in Hlukhla ah hin tam deuh cun an tuah tawn.THO bantuk in ni 4 ni 5 a tuah mi khua zong an um i tuah tawn mi cu ni 3 a si.tlangbawi nih khuapi caah vokpi in thlacamnak an tuah.
Cucaah khuachuah hauka le tlang lam vialte thiang te in an thlawh dih. Hau leng i a ummi thlan siseh lungdonh siseh, mah le chungkhar cio in an thlawh dih. Mah thlan lungdongh par ah cun, changvut, theithu, banhla, fuu tibantuk kha an chiah hna i, mithi cu an hunh hna. Thlan le lungdonhthlawh ah hin pul thi mi thlan, lungdonh lawng thlawh phung a si. Hibantuk in khua chuah, hauka le tlang lam pi hi kum khat vawi hnih lengmang THO le Hlukhla caan ah hin an thlawh tawn hna. Ahlan kan pupa le hna chan ah cun khua chuah le hauka cu an thlawh an remh tawn hna i rumra an ngei ngai ngai. A tu can ah cun zei hmanh ah kan ruat ti hna lo. Hi zong hi kan nunphung zei ah kan rel lo khi a si. Hlukhla tuah cu THO he a khat i a thlacamnak cu Hniang he aa khat.
(Rev. Za Ling chim mi le phunglam atheimi pupa pawl chim chinnak in Sakta khua kan tuahning in ka hlathlai mi a si; 6.10.2004 ni ah a tial mi a si).
Monday, January 31, 2011
Ralkap Luh Maw Thonginn Luh: Upadii Umtuning Zohfiannak
By: Salai Van Lian Thang
Biahramthok:
Kawlram Uktu Ralkap SPDC nih 4 November 2010 ah ‘Public Military Service Law’ (Pyituh Shit-hmu Thain Upadii) an tialmi cu Registered No (39) le Law No 27/ 2010 in Union of Myanmar Gazette ( Naing-Ngan-Daw Pyain-Tain) ah 17 December 2010 ah a thli in an chuah. Mipi theih ding an thanh lo. Cucaah mipi nih hi upadii theih duhnak a fak ngaingai cio Hi phung hi cheukhat nih ‘Military Conscription Law’ tiah an auh, US ramah cun ‘Draft Law’ tiah an auh, Kawlram ah ‘Public Military Service Law’ tiah min phunphun in sak a si. Laiholh in ‘Mipi Ralkap Tuannak Phung (MRTP’ tiah kan ti lai.
Hi upadii a chuah cangka vawleipi a cul dih colh. Cozah dohtu NLD le a dang nih lungtlinlonak ca an chuah colh. Fakpi in soisel le dohdalh a tong colh. Ramdang phan cu kan him kan ti. Sihmanhsehlaw, Kawlram chung um mino thangthar relcawklo thinphang le sivang in a chiahmi a fak hringhran. Kawlram kir than duh ramleng cacawng lio tampi an awlokchawng. Kawlram zaam tak viar an I tim dih hnik cang rua ti awk in a um. Tihnak le phanhnak longte nih ram pumpi a khuh. Hi thong hi a hman maw tiah biahalnak tam lakte ka ton. Ralkap nih thlithup in a chiah, official in a thanh fawn lo tikah zapi a thei rih lo an tam ngai. Ruahnak phunkip dap cio a si. Cucaah ka theihtok ka rak tial.
1. Vawleicung Ramkip nih MRTP an Hmanning
Vawleicung ram (195) a ummi chungah ram (192) cu UN chungtel an si. Hi chungah ram (18) cu Ralkap ‘defense force’ an ngei lo. Mipi Ralkap Tuanter Phung (MRTP) ‘enforce’ a hmang lomi ram (92) an um. Caan biapi (special circumstances) longah MRTP ka hmang lai a timi ram (7) an um. Pumpak mah duhthimnak (voluntary service) in MRTP a hmangmi ram (8) an um. Minung thim ciamman (selective conscription) a hmangmi ram (12) an um. Meithal tlai lo, Raltuk lo (unarm or non-combatant service) phunin MRTP a hmangmi ram (12) an um. MRTP a hmang hrimmi (mandatory military service) hi ram (25) an um. Tuancaan belte kum (1) nak tlawm a hmangmi an bantukin thla (18) nak tlawm le thla (18) nak tam tiah a phunphun in an um than.
1.1. MRTP a hmanglomi Ram Cheukhat
MRTP hramhram a hmanglomi chungah Argentina, Australia, Canada, Czech Republic, France, Germany, India, Ireland, Japan, Netherland, Newzeland, Pakistan, Philippine, Poland, Sweden, UK le US tepawl an I tel.
Australia hi Vawlei Ralpi WW (1) le WW (2) lengah Korean Ral, Viatnam Ral lio caanah MRTP an rak hmang nain 1972 ah Whitlam Cozah a kai hnuin MRTP cu hrawh a si. Canada hi MRTP hman le hman lo kong biatak tein WW (I) le WW (II) caanah an rak buai. Sihmanhsehlaw, MRTP an hmang bal rih lo. France hi Frence Revolution hlan in an hman lengah Republic an dirhnu in cak deuhin an kalpi. Sihmanhsehlaw, MRTP hman cu 1996 in an hrawh nain 1979 hlan a chuakmi cu rian a dih tiang an tuan lawlaw lai, ti a si Germany zong MRTP phung an rak hmang nain hramhram in MRTP hman cu Nov 2011 ah an hrawh I, kum 2011 hnucun Professional Army pungsan in kan kalpi lai tiah an ti. India hi tupung phunphun le ral phunphun a ngei peng nain Mirang uknak tang zongah independence hnu zongah MRTP a hmang bal lo. Nain WW (II) lioah volunteer in Ralkap a lutmi hecun Ralkap 2.5 million an si, ti a si. Vawleicung ah volunteer in ralkap tambik a ngeimi a si lengah Ralkap tamnak leiin vawlei cungah (3) nk a si. Philipine hi MRTP an hmang lo nain zarhkhat ah can tlawmte in sianginn ah training an tuahter lengah High School ah compulsory in an cawn i college ah optional in an cawnter hna. Cu training phun tuah lo ahcun graduate a ngah lophun in an kalpi. Ramleng mi cu an tuahter hna lo. Kum 1902 thokin Sweden hi MRTP an hmang nain July 2010 in an hmang ti lo. Hlan ahcun kum 18 in kum 47 kar Ralkap luh a herh, ti a si. UK hi WW (I) ahcun volunteer in MRTP an hmang nain WW (II) cun huap zaudeuh in a kalpi. WW (II) a dih hnuah ‘National Service’ tiah an kalpi than nain 1960 in MRTP cu an hrawh, an hmang ti lo. US nih MRTP hi an hman an hrawh an hman tiah a um. MRTP ruangah buainak tampi zong an tong. 1863 ramchung ral lioin an hman I, 1917 WW (I) zongah an hman. Ral daih hnu zongah Selective Training and Service Act of 1940 tiah an hman than nain 1973 ah hramhram in Ralkap luh (mandatory service) cu an hrawh cang. Nain US Congress nih a herh tik poah MRTP a ser khawh, ti a si. Tulio an hman ning cu kum (18) a tlin hnu ni (30) chungah pa poahpoah Kum (25) a tlin hlan cu Selective Service System ah register tuah dih a herh, ti a si. Emergency ca tikah ti a si. Non-citizen a simi refugee le asylee pawl zong nih register tuah a herh. Tuah lo ahcun Citizenship sawk tikah an reject khawh ti a si. Biatiamnak (Oath of Citizenship) zongah ‘US ram upadii nih a ka herh tikah ralkap ka tuan lai’ tiah biakam a herh. Nu cu register an tuah a herh lo nain voluntary in ralkap luh khawh thiam a si, ti a si ve.
1.2 MRTP a hmangmi Ram Cheukhat
MRTP hi (mandatory military service) in a hmangmi ram hi Armenia, Brizil, Burma, China, Denmark, Finland, Greece, Iran, Israel, South Korea, Mexico, Norway, Russia, Singapore, Switzerland, Taiwan, Turkey le Ukrain ram te pawl an si.
Armenia cu kum (18) le (27) kar poah caah MRTP hman a si. Tuluk nih MRTP hi 1949 in an ngei cang. 1984 in Military Service Law tiah an ser I tuchun tiang an hrawk lo. Phunghram hrimhrim ah ‘Tuluk mi poahpoah Ralkap luh ding duty kan ngei’ tiah an tial. Sihmanhsehlaw, milu an tamtuk hringhran caah volunteer in Ralkap a lutmi an tamtuk. Hramhram in MRTP an hmang bal lo ah a cang. Denmark zong kum (18) in (27) kar pa a ti khomi poah caah MRTP hman a si. Kum 18 tlin hrongah ca a ralai I, MRTP zung ‘draft office’ ah tlinh le tlinh lo physically and psychologically zohfian ding auh a si. Tlinh ah cun tuanter, tlinh lo cun tuanter lo a si. Thla (4) hi normal a si I, special cu saudeuh zong a tuanter a si. Israel cu nu zong pa zong kum (18) tlingmi MRTP nih a haup. Nu fapawi le pasal ngei cu a huap lo. Pa nih kum (3), nu nih thla (21) tuan a si. South Korea zong pa poah thla (21) chung caah MRTP hman a si. South Korean pa Ralkap an tuanbal dih ngot, ti a si. Thongtla lo cu an luat lo. Nai North Korea he an buai cun thla (24) ah kan kaiter hnga maw tiah an ruah lio a si. Norway zong pa nih thla (19) chung caah MRTP nih a huap. Kum (18) in (44) kar a si nain kum (28) luan hnu cun an au tuk ti hna lo ti a si. Mah lungtlinnak in kum (17) nih tuan khawh a si lengah ral can ah kum (55) zong nih tuan khawh a si, ti a si. 2006 in nu zong timhtuah a si nain ka lut duh ko tiah minthut lo cun luhter a si hlei lo. Tulio ah Norway ah kum fatin 27% mino nih Ralkap training an dih, tiah an ti. Singapore hi 2005 hlanah thla (31) chung hopoah Ralkap tuanta dih a si nain 1967 in thla (24) ah an thumh. Kum (18) le (21) pa poah tuan a si lai, ti a si ve.
2. Kawl Ralkap Upadii le MRTP Umtuning
2.1 MRTP Upadii Sernak Chan:
Kawlram mi poahpoah nih Ramkomh kehdarhlo, Kawlram miphun hna lungrualnak rawhlo, Uknak hrampi zungzal hmunhter timi kan tuanrian (3) dirhkamh rian kan ngeih dih caah mah tuanrian a takin kan dirhkamh khawhnak hnga ral lei thiamnak cawnding le ram kamhnak (defense) caah Ralkap Riantuan dingin State Peace and Development Council (SPDC) nih hi upadii cu kan ser, ti a si.
2.2 MRTP Upadii Hmanthoknak:
Hi ‘Public Military Service Law’ (Pyituh Shit-hmu Thain Upadii) MRTP cu SPDC Chairman nih theihternak awder a chuahni thokin a nung lai, hman a si lai, ti a si. The law comes into force on the day that the State Peace and Development Council enacted the law by order.
2.3 Ralkap Tuannak ah Tahfung:
Mipa a si ahcun kum (18) le kum (35) kar poahpoah. Nu a si cun kum (18) le kum (27) kar poahpoah nih Ralkap an tuan lai. Thiamhleinak (experts) pawl an si ahcun pa cu kum (18) in (45) kar poahpoah. Thiamhleinak a ngeimi nu a si ahcun kum (18) in (35) kar a si lai, ti a si. Thiamhleinak a ngeimi timi cu Siilei Doctor, Engineer, Sehlei thiamnak a cawngmi (Technician) asiloah thiamhleinak pakhat khat in paw ai cawmmi (anyone who practices some form of expertise) tiah a hrilhfiah.
2.4 Ralkap Tuan chung Caan:
(a) Ralkap tuannak kum a tling cangmi poahpoah thla (24) nak tam lo Ralkap tuan dingah auh khawh a si lai.
(b) Ralkap tuannak kum a tling cangmi chungah Tatmadaw Technician ( Tatmadaw Set-hmu Let-hmu Pyin-ngia) caah auhmi cu thla (36) nak tam lo Ralkap tuanter khawh a si lai.
(c) Ralkap tuan dingah kum a tling cangmi chungah Thiamhleinak a ngeimi (experts) cu thla (36) nak tam lo Ralkap tuanter khawh a si lai.
(d) Ram caah Emergency pakhat khat a chuah sual ahcun Ralkap tuancaan hi kum (5) tiang sauh khawh a si lai, ti a si.
2.5 Ralkap Tuanding Autu Buu:
(a) Cozah tlaitu (or) nawlngeihnak pekmi bu nih Mipi Ralkap Tuannak Buu (Center) cu a dirh lai. Cu bu nih Ramthen (Division) le Ramkulh (State) kip ah siseh, Peng (Myoney) kipah siseh, buu a dirh lai. Ralkap Tuan dingah auhmi cu Tatmadaw Siilei Zohfeltu phu nih an zoh lai,
(b) Khua kip le Sangkip VPDC le WPDC nih sang le khua chungah a ummi Ralkap tuan ding caah kum a tling cangmi min cazin cu December 31 ah an tial dih lai I, January 1 hlanah Peng (Myoney) nawlngeitu sinah cazin phanhter dih lengmang a si lai.
(c) Peng (Myonay) nawlngeitu bu nih Ralkap tuanding kum a tling cangmi cu an auh lai I, register an tuah lai. Registered Certificate chuahpiak a si lai. Register a tuahmi cu Sii lei check dingah auh an si lai.
(d) Ralkap tuan dingah auhmi poahpoah auhnak ca an pekmi chungah an khiahpiakmi Ralkap Sakhan (Department or Unit) ah pel lo tein khiahmi can chungah tadin a pek lai.
(e) Ralkap tuan dingah auhnak ca zunglei nih pek tikah a mah pumpak a um lo I, a chungkhar pakhat khat sinah zung nih ca pek a si ahcun a mah sinah capek a si tiah, ruah a si lai, ti a si.
2.6 Ralkap Upadii Zulh Ding
Ralkap Tuan dingah cohlan cang ni thokin ‘1959 Tatmadaw Act’ upadii cu hopoah an zulh dih lai, ti a si. Ralkap nih tulio an hman liomi siikan le upadii pawl hi si dawh a si.
2.7 Ralkap Tuannak in a Luatmi Pawl
A tanglei pawl hi Ralkap tuannak MRTP chungin an luat lai.
(a) Biaknak lei riantuantu hna (Hrilfiahnak: (a) Buddhist a si ahcun monk, novice and nun tuannak certificate a ngeimi. (b) Khrihfa a si ahcun Church pakhat khat nih theihpinak Reverend a pekmi pawl (who performs religious duties and who churches acknowledge as a Reverend). (c) Hinduism biami a si ahcun Sanyasi, Mahan or Hindu monk pawl)
(b) Chungkhar tlai nu pawl (Chungkhar rawh zongah fanu fapa a ngeimi zong ai tel)
(c) Pum tlamtlinlonak pakhat khat zungzal a ngeimi
(d) Tatmadaw Siilei checktu phu nih Ralkap tuanding ah zungzal a tlak lo tiah an khiahmi
(e) Ralkap Tuannak Autu (Center) nih luatnak nawl a pekmi
2.6 Ralkal Tuannak in Luatnak Sokning
Ralkap Tuanding kum a tling cang caah zung leinih Ralkap tuanding an auh tikah Ralkap tuannak chungin luatnak caah siseh, Ralkap tuancaan thawnpiaknak caah siseh, tuancaan thumhpiaknak caah siseh, a sok duh a si ah cun: Pumpak a konglam (Bio-data) a hman le hman lo, a sok chan a ruang (reason) a langhter mi a hman le hman lo, a sokmi a ruang bawmtu ca (evidences or recommendations) tling tein a thilchih le thihchih lo, Peng (Myonay) zung nih zohfiannak an tuah hmasa dih lai. Document a chan bau cun an hal chap rih lai. Cun Tatmadaw Sii lei checktu sinah an kuat lai. Cun District zung an kuat lai, District zungnih an zoh hnuah, Ramkulh (State) zung an kuat lai, State zung nih an zoh hnuah Bahu (Center) zung an kuat chin lai. Center zungnih an zoh cikcek lai i: Ngandamlonak a ngeih ruangah, Sianginn kai lio a si ruangah, Zohkhenhtu ngeilo nu le pa a zohkhenhtu a si ruangah, rit sii a tongthammi a si I, ai phiat lio can a si ruangah, thongtla lio a si ruangah Ralkap tuannak chungin luatter chung khawhnak pek khawh a si lai, ti a si. Temporary caah a si I zungzal ca luat a si lo. Sianginn kai lio timi hi Cozah nih a tuahmi asiloah Cozah nih a pawmmi University, College or sianginn pakhat khat ah a kai liomi tiah a hrilhfiah.
2.7 Ralkap Sit Sizungzi Tuahning (Military Mobilization):
Ram chung hmunhma pakhat khat ah siseh, ram pumpi ah siseh, ram himnak le khamhnak caah emergency a chuah ahcun Cozah nih Ralkap tuan dingah kum a tling cangmi zapi dih lak in siseh, a cheu bangin siseh, Ralkap a tuannak ai lim cangmi zapi siseh, a cheubang in siseh, ralkap tuannak (sit sizungzi) tuahnak caah awder a chuah khawh lai, ti a si.
Awder a chuah tikah Ralkap tuan dingah auhmi pohpoh Ralkap Autu Buu ah report pek colh a si lai. Ralkap Autu Buu nih khiahpiakmi Ralkap Sakhan hmun le hma (Department or Unit) ah Ralkap rian tuan a si lai. Ralkap Tuannak Autu (Center) nih a herh a ti rih ahcun a tuannak hmun ah tuanrih ko seh, tiah a can sauhter khawh a si lai, ti a si.
2.8 Ralkap Tuantu hna Covo:
(a) Ralkap a tuan chungah Ralkap chung an khiahmi rank ning bantukin lahkha (salaries and fees) pek a si lai. Ralkap tuan chungah thihlonak, fahnak pakhat khat a ton sual cun Ralkap nih an hmuhmi bomhnak bantukin bomh a si ve lai.
(b) Cozah riantuan nih Ralkap a tuan chung can vialte cu Cozah rian a tuan tiah relpiak a si lai. Ralkap a tuan can a dih hnuah a rak tuanmi a rian tthing asiloah cu bantuk a rianah rian nawlngeitu nih rian a tuanter than lai. Ralkap tuan can a dih hnuah Ralkap voluntary in tuan a duh rih ahcun phung ningin Ralkap tuanter khawh a si lai.
(c) Ph.D asiloah professional degree a ngeimi asiloah khiahmi fimthiamnak tahfung a tlingmi a si ahcun emergency in Gazetted Officer ah rian pek khawh a si, ti a si.
2.9 Dantatnak Phunphun
1. Thong kum (3) le Phaisa Dantatnak
A tanglei pawl ruangah thong kum (3) siseh, phaisa dantatnak siseh, thong he phaisa he phun (2) in siseh dantat khawh a si lai.
(a) Ralkap Tuannak register tuah dingah Peng (Myonay) zung nih an auh nain a kal duh lomi
(b) Peng (Myonay) zung nih Ralkap Tuannak ah Sii I check ding an auh nain a kal duh lomi
(c) Sii ai check ter ko nain Peng (Myoney) zung nih Ralkap tuan ding an auh tikah a kal duh lomi
(d) Ralkap Tuanding (Sit Sizung) caah awder an chuah I, Ralkap a tuannak ding khiahpiakmi hmunhma Ralkap Sakhan (Department or Unit) ah a kal duh lomi
(e) Hi upadii ningin a chim a rel dingmi thil pakhat khat kongah a hman loning in a chim a relmi
(f) Ralkap a tuan dih cang nain a riantthing ah rian a luhter than duh lomi
2. Thong kum (5) le Phaisa Dantatnak
Ralkap Tuannak in luatnak ding khua a khang I a tanglei pawl a tuahmi cu thong kum (5) siseh, phaisa dantatnak siseh, thong he phaisa he phun (2) in siseh dantat khawh a si lai.
(a) A mah le a mah a ngandamnak a chia deuh phunin zawtnak le fahnak a ngeimi i lawhter
(b) Pum tlamtling lomi I lawhter
(c) Mah le mah zawtnak ngeih dingah siseh, pum tlamtling lo dingah siseh ai tuahmi
(d) Zawtnak le pum tlamtlinlonak kha damnak caah sii I thlawp lei si loin zualter chin dingah siseh, damnak can rauhter chin dingah siseh ai tuahmi
(e) A mah le a mah fahnak ing dingah ai tuahmi
(f) Lam dangdang in Ralkap tuan luatnak dingah ai tuahmi
3. Riantuantu Dantatnak
(a) Cozah riantuantu (Public servant) siseh, buu pakhat chungtel siseh, hi upadii ningin riantuan nakah a dik lo ningin a tuah ahcun thong kum (3) nak tlawm lo siseh, phaisa siseh, a pahnih in siseh dantat khawh a si.
(b) Hi Ralkap Tuannak upadii nih tuahlo dingah a khapmi nawlbia a zulduh lomi minung a bawmtu pohpoh thong kumkhat siseh, phaisa siseh, a pahnih in siseh, dantat khawh a si.
(c) Hopoah dantatnak a in cang zongah Ralkap tuannak chungin cun a luat lai lo, Ralkap a tuan thiamthiam lai.
Hi MRTP caah a herhmi upadii le phung le phai pawl dangdang cu Defense Ministry nih a herh ningin a chuah chap rih lai ti a si lengah hmual ngei deuhin MRTP kan kalpi khawhnak hnga a herhmi buu pohpoh kan dirh lai I tuanvo kan pek khawh ti a si.
Biadonghnak
MRTP a hmanglomi ram pawl kan zoh tikah ral thawh lio ahcun a hmangmi an si ko nain raldaih hnu cun an hrawh dih cang. Emergency caah timhlamhnak a ngeimi tlawmte long an um. Nawlngeihnak zong mipi thimmi Parliament or Congress ah MRTP hman le hman lo an bia an chah.
MRTP a hmangmi ram zong Israel dah ti locun thla (30) a saumi an um lo. Ral a ngeimi ram an tam. Ram rum ngai ram fate a si caah ka him lo tiah ai ruatmi pawl an tam. Cun nu hramhram in a tuantermi ram an um lo tluk a si. Cun Ralkap an tuan ruangah hlawknak tampi le bomhnak tampi a pemi longte ngot an si. Cheukhat ram cu Ralkap luh hi a nuam deuhah a ruatmi an tampi ko lai. Ralkap luh lo ruangah thong a thlami ram an um lo. Tazacuai zong a um lo.
Kawlram cu Mipi thimmi Hluttaw or Parliament nih MRTP a ser lo. Ralkap SPDC lila nih an duhning pohin an ser chom. Ralkap lila nih an hruai hoi lai. Tulio ah pawngkam ram he ralthawhnak ding ral zong a ngei lo. Tlangcung Miphun ral tho long an um caah Emergency a ti lai I, mipi le mipi, Tlangcung Miphun le Tlangcung Miphun ral I tukter, thisen I chuahter dawh in a lang.
Ralkap tuannak chungin a luatkhomi Cozah riantlai he sianginn cacawng he an um lo lengah luatnak dingah soknak dotdot a kalphung zoh tikah luatnak lam a har hringhran. Bahu zung (Center) tiang phanh a hau. MRTP a hmangmi ram cu kum (27) tiang long buaktlak in an kalpi lioah Kawl Ralkap cu kum (35) in kum (45) tiang a si hoi. Ramdang cu bomhnak phunphun, hlawknak phun an pek lio ah bomhnak a pekmi chimtlak a um hoi lo. Hi nak a zualmi cu nu tiang Ralkap tuan hrimhrim ding a ti chap rih lengah a duhlomi cu kum (3) in kum (5) tiang thongthlak a ti rih. Ralkap tuannak cakuat zung nih na chungkhar pakhat khat sinah an pek cang a si ahcun nangmah pek bantuk ah ruah a si lai i, na zam tak ah siseh, luatnak na kawl ahsiseh, na chungkhar zong nangmah zong thongthlak a si ko lai. Dantat a si ko lai.
Hi upadii hi SPDC Chairman nih awder a chuah ni thokin a nung lai a ti tikah thaizing zong a si kho hmaizarh zong a si kho, hmaithla zong a si kho in a lang. Hluttaw nih a zoh than lai timi a langh lo lengah SPDC hi Parliament kawh hnuin zei dirhmun in a um lai a fiang lo. Parliament thut hnuin SPDC an hrawh a si ahcun Hluttaw thut hlanah hi upadii hi nunter dawh in a lang. Ziahtiah SPDC Chiarman awder chuah in a nunter lai, ti a si. Hluttaw pawmpinak an lak than belte a si ahcun Hluttaw nih zeitik a nun lai a khiah te men ko lai. SPDC a um lo hmanh ah Cozah thar hnuah Commander in Chief of Defense Service nih a kalpi ko lai. Phunghram pi ah an tial cang. Hi dirhmun ah ramchung um caah thim ding lam a tlawm hringhran. Lungrethei vansang in an um hi an mawh lo. Kawl Ralkap cu maw kan lut dih lawlaw lai thongchung luh cu dah kan I thim deuh lai asiloah kan zamtak dih lai I kan chungkhar cu maw kan tlaihter hna lai asiloah um-ek in dah kan doh lawlaw lai timi long thimding kan ngei rua, ka ti. A pawi ngaingai.
Biahramthok:
Kawlram Uktu Ralkap SPDC nih 4 November 2010 ah ‘Public Military Service Law’ (Pyituh Shit-hmu Thain Upadii) an tialmi cu Registered No (39) le Law No 27/ 2010 in Union of Myanmar Gazette ( Naing-Ngan-Daw Pyain-Tain) ah 17 December 2010 ah a thli in an chuah. Mipi theih ding an thanh lo. Cucaah mipi nih hi upadii theih duhnak a fak ngaingai cio Hi phung hi cheukhat nih ‘Military Conscription Law’ tiah an auh, US ramah cun ‘Draft Law’ tiah an auh, Kawlram ah ‘Public Military Service Law’ tiah min phunphun in sak a si. Laiholh in ‘Mipi Ralkap Tuannak Phung (MRTP’ tiah kan ti lai.
Hi upadii a chuah cangka vawleipi a cul dih colh. Cozah dohtu NLD le a dang nih lungtlinlonak ca an chuah colh. Fakpi in soisel le dohdalh a tong colh. Ramdang phan cu kan him kan ti. Sihmanhsehlaw, Kawlram chung um mino thangthar relcawklo thinphang le sivang in a chiahmi a fak hringhran. Kawlram kir than duh ramleng cacawng lio tampi an awlokchawng. Kawlram zaam tak viar an I tim dih hnik cang rua ti awk in a um. Tihnak le phanhnak longte nih ram pumpi a khuh. Hi thong hi a hman maw tiah biahalnak tam lakte ka ton. Ralkap nih thlithup in a chiah, official in a thanh fawn lo tikah zapi a thei rih lo an tam ngai. Ruahnak phunkip dap cio a si. Cucaah ka theihtok ka rak tial.
1. Vawleicung Ramkip nih MRTP an Hmanning
Vawleicung ram (195) a ummi chungah ram (192) cu UN chungtel an si. Hi chungah ram (18) cu Ralkap ‘defense force’ an ngei lo. Mipi Ralkap Tuanter Phung (MRTP) ‘enforce’ a hmang lomi ram (92) an um. Caan biapi (special circumstances) longah MRTP ka hmang lai a timi ram (7) an um. Pumpak mah duhthimnak (voluntary service) in MRTP a hmangmi ram (8) an um. Minung thim ciamman (selective conscription) a hmangmi ram (12) an um. Meithal tlai lo, Raltuk lo (unarm or non-combatant service) phunin MRTP a hmangmi ram (12) an um. MRTP a hmang hrimmi (mandatory military service) hi ram (25) an um. Tuancaan belte kum (1) nak tlawm a hmangmi an bantukin thla (18) nak tlawm le thla (18) nak tam tiah a phunphun in an um than.
1.1. MRTP a hmanglomi Ram Cheukhat
MRTP hramhram a hmanglomi chungah Argentina, Australia, Canada, Czech Republic, France, Germany, India, Ireland, Japan, Netherland, Newzeland, Pakistan, Philippine, Poland, Sweden, UK le US tepawl an I tel.
Australia hi Vawlei Ralpi WW (1) le WW (2) lengah Korean Ral, Viatnam Ral lio caanah MRTP an rak hmang nain 1972 ah Whitlam Cozah a kai hnuin MRTP cu hrawh a si. Canada hi MRTP hman le hman lo kong biatak tein WW (I) le WW (II) caanah an rak buai. Sihmanhsehlaw, MRTP an hmang bal rih lo. France hi Frence Revolution hlan in an hman lengah Republic an dirhnu in cak deuhin an kalpi. Sihmanhsehlaw, MRTP hman cu 1996 in an hrawh nain 1979 hlan a chuakmi cu rian a dih tiang an tuan lawlaw lai, ti a si Germany zong MRTP phung an rak hmang nain hramhram in MRTP hman cu Nov 2011 ah an hrawh I, kum 2011 hnucun Professional Army pungsan in kan kalpi lai tiah an ti. India hi tupung phunphun le ral phunphun a ngei peng nain Mirang uknak tang zongah independence hnu zongah MRTP a hmang bal lo. Nain WW (II) lioah volunteer in Ralkap a lutmi hecun Ralkap 2.5 million an si, ti a si. Vawleicung ah volunteer in ralkap tambik a ngeimi a si lengah Ralkap tamnak leiin vawlei cungah (3) nk a si. Philipine hi MRTP an hmang lo nain zarhkhat ah can tlawmte in sianginn ah training an tuahter lengah High School ah compulsory in an cawn i college ah optional in an cawnter hna. Cu training phun tuah lo ahcun graduate a ngah lophun in an kalpi. Ramleng mi cu an tuahter hna lo. Kum 1902 thokin Sweden hi MRTP an hmang nain July 2010 in an hmang ti lo. Hlan ahcun kum 18 in kum 47 kar Ralkap luh a herh, ti a si. UK hi WW (I) ahcun volunteer in MRTP an hmang nain WW (II) cun huap zaudeuh in a kalpi. WW (II) a dih hnuah ‘National Service’ tiah an kalpi than nain 1960 in MRTP cu an hrawh, an hmang ti lo. US nih MRTP hi an hman an hrawh an hman tiah a um. MRTP ruangah buainak tampi zong an tong. 1863 ramchung ral lioin an hman I, 1917 WW (I) zongah an hman. Ral daih hnu zongah Selective Training and Service Act of 1940 tiah an hman than nain 1973 ah hramhram in Ralkap luh (mandatory service) cu an hrawh cang. Nain US Congress nih a herh tik poah MRTP a ser khawh, ti a si. Tulio an hman ning cu kum (18) a tlin hnu ni (30) chungah pa poahpoah Kum (25) a tlin hlan cu Selective Service System ah register tuah dih a herh, ti a si. Emergency ca tikah ti a si. Non-citizen a simi refugee le asylee pawl zong nih register tuah a herh. Tuah lo ahcun Citizenship sawk tikah an reject khawh ti a si. Biatiamnak (Oath of Citizenship) zongah ‘US ram upadii nih a ka herh tikah ralkap ka tuan lai’ tiah biakam a herh. Nu cu register an tuah a herh lo nain voluntary in ralkap luh khawh thiam a si, ti a si ve.
1.2 MRTP a hmangmi Ram Cheukhat
MRTP hi (mandatory military service) in a hmangmi ram hi Armenia, Brizil, Burma, China, Denmark, Finland, Greece, Iran, Israel, South Korea, Mexico, Norway, Russia, Singapore, Switzerland, Taiwan, Turkey le Ukrain ram te pawl an si.
Armenia cu kum (18) le (27) kar poah caah MRTP hman a si. Tuluk nih MRTP hi 1949 in an ngei cang. 1984 in Military Service Law tiah an ser I tuchun tiang an hrawk lo. Phunghram hrimhrim ah ‘Tuluk mi poahpoah Ralkap luh ding duty kan ngei’ tiah an tial. Sihmanhsehlaw, milu an tamtuk hringhran caah volunteer in Ralkap a lutmi an tamtuk. Hramhram in MRTP an hmang bal lo ah a cang. Denmark zong kum (18) in (27) kar pa a ti khomi poah caah MRTP hman a si. Kum 18 tlin hrongah ca a ralai I, MRTP zung ‘draft office’ ah tlinh le tlinh lo physically and psychologically zohfian ding auh a si. Tlinh ah cun tuanter, tlinh lo cun tuanter lo a si. Thla (4) hi normal a si I, special cu saudeuh zong a tuanter a si. Israel cu nu zong pa zong kum (18) tlingmi MRTP nih a haup. Nu fapawi le pasal ngei cu a huap lo. Pa nih kum (3), nu nih thla (21) tuan a si. South Korea zong pa poah thla (21) chung caah MRTP hman a si. South Korean pa Ralkap an tuanbal dih ngot, ti a si. Thongtla lo cu an luat lo. Nai North Korea he an buai cun thla (24) ah kan kaiter hnga maw tiah an ruah lio a si. Norway zong pa nih thla (19) chung caah MRTP nih a huap. Kum (18) in (44) kar a si nain kum (28) luan hnu cun an au tuk ti hna lo ti a si. Mah lungtlinnak in kum (17) nih tuan khawh a si lengah ral can ah kum (55) zong nih tuan khawh a si, ti a si. 2006 in nu zong timhtuah a si nain ka lut duh ko tiah minthut lo cun luhter a si hlei lo. Tulio ah Norway ah kum fatin 27% mino nih Ralkap training an dih, tiah an ti. Singapore hi 2005 hlanah thla (31) chung hopoah Ralkap tuanta dih a si nain 1967 in thla (24) ah an thumh. Kum (18) le (21) pa poah tuan a si lai, ti a si ve.
2. Kawl Ralkap Upadii le MRTP Umtuning
2.1 MRTP Upadii Sernak Chan:
Kawlram mi poahpoah nih Ramkomh kehdarhlo, Kawlram miphun hna lungrualnak rawhlo, Uknak hrampi zungzal hmunhter timi kan tuanrian (3) dirhkamh rian kan ngeih dih caah mah tuanrian a takin kan dirhkamh khawhnak hnga ral lei thiamnak cawnding le ram kamhnak (defense) caah Ralkap Riantuan dingin State Peace and Development Council (SPDC) nih hi upadii cu kan ser, ti a si.
2.2 MRTP Upadii Hmanthoknak:
Hi ‘Public Military Service Law’ (Pyituh Shit-hmu Thain Upadii) MRTP cu SPDC Chairman nih theihternak awder a chuahni thokin a nung lai, hman a si lai, ti a si. The law comes into force on the day that the State Peace and Development Council enacted the law by order.
2.3 Ralkap Tuannak ah Tahfung:
Mipa a si ahcun kum (18) le kum (35) kar poahpoah. Nu a si cun kum (18) le kum (27) kar poahpoah nih Ralkap an tuan lai. Thiamhleinak (experts) pawl an si ahcun pa cu kum (18) in (45) kar poahpoah. Thiamhleinak a ngeimi nu a si ahcun kum (18) in (35) kar a si lai, ti a si. Thiamhleinak a ngeimi timi cu Siilei Doctor, Engineer, Sehlei thiamnak a cawngmi (Technician) asiloah thiamhleinak pakhat khat in paw ai cawmmi (anyone who practices some form of expertise) tiah a hrilhfiah.
2.4 Ralkap Tuan chung Caan:
(a) Ralkap tuannak kum a tling cangmi poahpoah thla (24) nak tam lo Ralkap tuan dingah auh khawh a si lai.
(b) Ralkap tuannak kum a tling cangmi chungah Tatmadaw Technician ( Tatmadaw Set-hmu Let-hmu Pyin-ngia) caah auhmi cu thla (36) nak tam lo Ralkap tuanter khawh a si lai.
(c) Ralkap tuan dingah kum a tling cangmi chungah Thiamhleinak a ngeimi (experts) cu thla (36) nak tam lo Ralkap tuanter khawh a si lai.
(d) Ram caah Emergency pakhat khat a chuah sual ahcun Ralkap tuancaan hi kum (5) tiang sauh khawh a si lai, ti a si.
2.5 Ralkap Tuanding Autu Buu:
(a) Cozah tlaitu (or) nawlngeihnak pekmi bu nih Mipi Ralkap Tuannak Buu (Center) cu a dirh lai. Cu bu nih Ramthen (Division) le Ramkulh (State) kip ah siseh, Peng (Myoney) kipah siseh, buu a dirh lai. Ralkap Tuan dingah auhmi cu Tatmadaw Siilei Zohfeltu phu nih an zoh lai,
(b) Khua kip le Sangkip VPDC le WPDC nih sang le khua chungah a ummi Ralkap tuan ding caah kum a tling cangmi min cazin cu December 31 ah an tial dih lai I, January 1 hlanah Peng (Myoney) nawlngeitu sinah cazin phanhter dih lengmang a si lai.
(c) Peng (Myonay) nawlngeitu bu nih Ralkap tuanding kum a tling cangmi cu an auh lai I, register an tuah lai. Registered Certificate chuahpiak a si lai. Register a tuahmi cu Sii lei check dingah auh an si lai.
(d) Ralkap tuan dingah auhmi poahpoah auhnak ca an pekmi chungah an khiahpiakmi Ralkap Sakhan (Department or Unit) ah pel lo tein khiahmi can chungah tadin a pek lai.
(e) Ralkap tuan dingah auhnak ca zunglei nih pek tikah a mah pumpak a um lo I, a chungkhar pakhat khat sinah zung nih ca pek a si ahcun a mah sinah capek a si tiah, ruah a si lai, ti a si.
2.6 Ralkap Upadii Zulh Ding
Ralkap Tuan dingah cohlan cang ni thokin ‘1959 Tatmadaw Act’ upadii cu hopoah an zulh dih lai, ti a si. Ralkap nih tulio an hman liomi siikan le upadii pawl hi si dawh a si.
2.7 Ralkap Tuannak in a Luatmi Pawl
A tanglei pawl hi Ralkap tuannak MRTP chungin an luat lai.
(a) Biaknak lei riantuantu hna (Hrilfiahnak: (a) Buddhist a si ahcun monk, novice and nun tuannak certificate a ngeimi. (b) Khrihfa a si ahcun Church pakhat khat nih theihpinak Reverend a pekmi pawl (who performs religious duties and who churches acknowledge as a Reverend). (c) Hinduism biami a si ahcun Sanyasi, Mahan or Hindu monk pawl)
(b) Chungkhar tlai nu pawl (Chungkhar rawh zongah fanu fapa a ngeimi zong ai tel)
(c) Pum tlamtlinlonak pakhat khat zungzal a ngeimi
(d) Tatmadaw Siilei checktu phu nih Ralkap tuanding ah zungzal a tlak lo tiah an khiahmi
(e) Ralkap Tuannak Autu (Center) nih luatnak nawl a pekmi
2.6 Ralkal Tuannak in Luatnak Sokning
Ralkap Tuanding kum a tling cang caah zung leinih Ralkap tuanding an auh tikah Ralkap tuannak chungin luatnak caah siseh, Ralkap tuancaan thawnpiaknak caah siseh, tuancaan thumhpiaknak caah siseh, a sok duh a si ah cun: Pumpak a konglam (Bio-data) a hman le hman lo, a sok chan a ruang (reason) a langhter mi a hman le hman lo, a sokmi a ruang bawmtu ca (evidences or recommendations) tling tein a thilchih le thihchih lo, Peng (Myonay) zung nih zohfiannak an tuah hmasa dih lai. Document a chan bau cun an hal chap rih lai. Cun Tatmadaw Sii lei checktu sinah an kuat lai. Cun District zung an kuat lai, District zungnih an zoh hnuah, Ramkulh (State) zung an kuat lai, State zung nih an zoh hnuah Bahu (Center) zung an kuat chin lai. Center zungnih an zoh cikcek lai i: Ngandamlonak a ngeih ruangah, Sianginn kai lio a si ruangah, Zohkhenhtu ngeilo nu le pa a zohkhenhtu a si ruangah, rit sii a tongthammi a si I, ai phiat lio can a si ruangah, thongtla lio a si ruangah Ralkap tuannak chungin luatter chung khawhnak pek khawh a si lai, ti a si. Temporary caah a si I zungzal ca luat a si lo. Sianginn kai lio timi hi Cozah nih a tuahmi asiloah Cozah nih a pawmmi University, College or sianginn pakhat khat ah a kai liomi tiah a hrilhfiah.
2.7 Ralkap Sit Sizungzi Tuahning (Military Mobilization):
Ram chung hmunhma pakhat khat ah siseh, ram pumpi ah siseh, ram himnak le khamhnak caah emergency a chuah ahcun Cozah nih Ralkap tuan dingah kum a tling cangmi zapi dih lak in siseh, a cheu bangin siseh, Ralkap a tuannak ai lim cangmi zapi siseh, a cheubang in siseh, ralkap tuannak (sit sizungzi) tuahnak caah awder a chuah khawh lai, ti a si.
Awder a chuah tikah Ralkap tuan dingah auhmi pohpoh Ralkap Autu Buu ah report pek colh a si lai. Ralkap Autu Buu nih khiahpiakmi Ralkap Sakhan hmun le hma (Department or Unit) ah Ralkap rian tuan a si lai. Ralkap Tuannak Autu (Center) nih a herh a ti rih ahcun a tuannak hmun ah tuanrih ko seh, tiah a can sauhter khawh a si lai, ti a si.
2.8 Ralkap Tuantu hna Covo:
(a) Ralkap a tuan chungah Ralkap chung an khiahmi rank ning bantukin lahkha (salaries and fees) pek a si lai. Ralkap tuan chungah thihlonak, fahnak pakhat khat a ton sual cun Ralkap nih an hmuhmi bomhnak bantukin bomh a si ve lai.
(b) Cozah riantuan nih Ralkap a tuan chung can vialte cu Cozah rian a tuan tiah relpiak a si lai. Ralkap a tuan can a dih hnuah a rak tuanmi a rian tthing asiloah cu bantuk a rianah rian nawlngeitu nih rian a tuanter than lai. Ralkap tuan can a dih hnuah Ralkap voluntary in tuan a duh rih ahcun phung ningin Ralkap tuanter khawh a si lai.
(c) Ph.D asiloah professional degree a ngeimi asiloah khiahmi fimthiamnak tahfung a tlingmi a si ahcun emergency in Gazetted Officer ah rian pek khawh a si, ti a si.
2.9 Dantatnak Phunphun
1. Thong kum (3) le Phaisa Dantatnak
A tanglei pawl ruangah thong kum (3) siseh, phaisa dantatnak siseh, thong he phaisa he phun (2) in siseh dantat khawh a si lai.
(a) Ralkap Tuannak register tuah dingah Peng (Myonay) zung nih an auh nain a kal duh lomi
(b) Peng (Myonay) zung nih Ralkap Tuannak ah Sii I check ding an auh nain a kal duh lomi
(c) Sii ai check ter ko nain Peng (Myoney) zung nih Ralkap tuan ding an auh tikah a kal duh lomi
(d) Ralkap Tuanding (Sit Sizung) caah awder an chuah I, Ralkap a tuannak ding khiahpiakmi hmunhma Ralkap Sakhan (Department or Unit) ah a kal duh lomi
(e) Hi upadii ningin a chim a rel dingmi thil pakhat khat kongah a hman loning in a chim a relmi
(f) Ralkap a tuan dih cang nain a riantthing ah rian a luhter than duh lomi
2. Thong kum (5) le Phaisa Dantatnak
Ralkap Tuannak in luatnak ding khua a khang I a tanglei pawl a tuahmi cu thong kum (5) siseh, phaisa dantatnak siseh, thong he phaisa he phun (2) in siseh dantat khawh a si lai.
(a) A mah le a mah a ngandamnak a chia deuh phunin zawtnak le fahnak a ngeimi i lawhter
(b) Pum tlamtling lomi I lawhter
(c) Mah le mah zawtnak ngeih dingah siseh, pum tlamtling lo dingah siseh ai tuahmi
(d) Zawtnak le pum tlamtlinlonak kha damnak caah sii I thlawp lei si loin zualter chin dingah siseh, damnak can rauhter chin dingah siseh ai tuahmi
(e) A mah le a mah fahnak ing dingah ai tuahmi
(f) Lam dangdang in Ralkap tuan luatnak dingah ai tuahmi
3. Riantuantu Dantatnak
(a) Cozah riantuantu (Public servant) siseh, buu pakhat chungtel siseh, hi upadii ningin riantuan nakah a dik lo ningin a tuah ahcun thong kum (3) nak tlawm lo siseh, phaisa siseh, a pahnih in siseh dantat khawh a si.
(b) Hi Ralkap Tuannak upadii nih tuahlo dingah a khapmi nawlbia a zulduh lomi minung a bawmtu pohpoh thong kumkhat siseh, phaisa siseh, a pahnih in siseh, dantat khawh a si.
(c) Hopoah dantatnak a in cang zongah Ralkap tuannak chungin cun a luat lai lo, Ralkap a tuan thiamthiam lai.
Hi MRTP caah a herhmi upadii le phung le phai pawl dangdang cu Defense Ministry nih a herh ningin a chuah chap rih lai ti a si lengah hmual ngei deuhin MRTP kan kalpi khawhnak hnga a herhmi buu pohpoh kan dirh lai I tuanvo kan pek khawh ti a si.
Biadonghnak
MRTP a hmanglomi ram pawl kan zoh tikah ral thawh lio ahcun a hmangmi an si ko nain raldaih hnu cun an hrawh dih cang. Emergency caah timhlamhnak a ngeimi tlawmte long an um. Nawlngeihnak zong mipi thimmi Parliament or Congress ah MRTP hman le hman lo an bia an chah.
MRTP a hmangmi ram zong Israel dah ti locun thla (30) a saumi an um lo. Ral a ngeimi ram an tam. Ram rum ngai ram fate a si caah ka him lo tiah ai ruatmi pawl an tam. Cun nu hramhram in a tuantermi ram an um lo tluk a si. Cun Ralkap an tuan ruangah hlawknak tampi le bomhnak tampi a pemi longte ngot an si. Cheukhat ram cu Ralkap luh hi a nuam deuhah a ruatmi an tampi ko lai. Ralkap luh lo ruangah thong a thlami ram an um lo. Tazacuai zong a um lo.
Kawlram cu Mipi thimmi Hluttaw or Parliament nih MRTP a ser lo. Ralkap SPDC lila nih an duhning pohin an ser chom. Ralkap lila nih an hruai hoi lai. Tulio ah pawngkam ram he ralthawhnak ding ral zong a ngei lo. Tlangcung Miphun ral tho long an um caah Emergency a ti lai I, mipi le mipi, Tlangcung Miphun le Tlangcung Miphun ral I tukter, thisen I chuahter dawh in a lang.
Ralkap tuannak chungin a luatkhomi Cozah riantlai he sianginn cacawng he an um lo lengah luatnak dingah soknak dotdot a kalphung zoh tikah luatnak lam a har hringhran. Bahu zung (Center) tiang phanh a hau. MRTP a hmangmi ram cu kum (27) tiang long buaktlak in an kalpi lioah Kawl Ralkap cu kum (35) in kum (45) tiang a si hoi. Ramdang cu bomhnak phunphun, hlawknak phun an pek lio ah bomhnak a pekmi chimtlak a um hoi lo. Hi nak a zualmi cu nu tiang Ralkap tuan hrimhrim ding a ti chap rih lengah a duhlomi cu kum (3) in kum (5) tiang thongthlak a ti rih. Ralkap tuannak cakuat zung nih na chungkhar pakhat khat sinah an pek cang a si ahcun nangmah pek bantuk ah ruah a si lai i, na zam tak ah siseh, luatnak na kawl ahsiseh, na chungkhar zong nangmah zong thongthlak a si ko lai. Dantat a si ko lai.
Hi upadii hi SPDC Chairman nih awder a chuah ni thokin a nung lai a ti tikah thaizing zong a si kho hmaizarh zong a si kho, hmaithla zong a si kho in a lang. Hluttaw nih a zoh than lai timi a langh lo lengah SPDC hi Parliament kawh hnuin zei dirhmun in a um lai a fiang lo. Parliament thut hnuin SPDC an hrawh a si ahcun Hluttaw thut hlanah hi upadii hi nunter dawh in a lang. Ziahtiah SPDC Chiarman awder chuah in a nunter lai, ti a si. Hluttaw pawmpinak an lak than belte a si ahcun Hluttaw nih zeitik a nun lai a khiah te men ko lai. SPDC a um lo hmanh ah Cozah thar hnuah Commander in Chief of Defense Service nih a kalpi ko lai. Phunghram pi ah an tial cang. Hi dirhmun ah ramchung um caah thim ding lam a tlawm hringhran. Lungrethei vansang in an um hi an mawh lo. Kawl Ralkap cu maw kan lut dih lawlaw lai thongchung luh cu dah kan I thim deuh lai asiloah kan zamtak dih lai I kan chungkhar cu maw kan tlaihter hna lai asiloah um-ek in dah kan doh lawlaw lai timi long thimding kan ngei rua, ka ti. A pawi ngaingai.
Thursday, September 2, 2010
Pu Lian Uk
Salai Peng Za Hnin nih hi bia a vun hal mi cu ruahnak ttha ngai a si I, acung ah lawmh a um ngai. Attachment chung ca pawl zong hi dik hlir te in rel I zuamhrim hna u si. Independent ram tampi nakkau pipu ro kan hmawngtthiam ram kaupi hi kannunnakpeek in khamh hau hrim asi. Asina in Novem 7, 2010 mee thlak lo nak in na run ven khawhtuk mi asi. Curuang ah zeipaoh in hlenthawi nak, zik nawh nak, tthihpheihnak asi zong ah me peek hrim hrim lo ding asi. Riannganpi kan in peek hna laiti cu zuknawh asi.Democracy chan lio ah MP aaa cuh mi pa khat nih adang pakhat kha na MP na ka cuh lo ah cun vuanthawk riannganpi - Mioh-ne yung aphweh hmu nak in nawlngan deuh ngeimi gazetted rank rian kanpeek lai tiah bia arakkam. Curuang ah rianksnpeeklai ar tipa cu thimnak ah atlingna in hip hirisnksnpeeklainakacuh lo ah cun naticaah nawhthuh pee minasianti I, MP in a y tla tthan.
Cubantukrianttuk ttak men ah kasnramkau picu miphundang nih ilakko hnasehh tihnatlaknakmee kan peek ah cun Chinmiphun kan sian lo tuk mi ksanrampi cu chanbiachung dong lo inkansungh thaimi mantuakin cubantuk riasnmencun kanramcu zuar le leirawiding asi lo. Judah iskariat nih tangka 30 ah Bweo Jesyuh arak zuar bantukkha asi ko lai. November thk la ni 7 ni ah chinmipinih meek an pee lo bu Chinmi hnatlak nak um lo in kanram an lak mi cu chanbia chung ah lak tthankhawh claim khawh tthan nak lam tampi a um
Novenber thla ni 7, 2010 nih mee thlak lo ding nachim le mee na thlak lo ruang ah an in tleih citcet hna cu hi November thla thim nak an tuah mi cu phungtling in vulei cung le chanbia nih a pawm ti lai lo. Free and fair election nan tuah lai UN zongnih antimi hna hi Kwl holh in “Palu pian” an thanh mi cu nantheih cio ko. An in tleih hnaah cun an thimnak tuah mi phungtling asi ti lai lo ti an phanhg lai i fawite in an in tlai ngam hna lai lo. An in tleih cit cet hna cu hi mee nan peek lo ah cun tleih nan si dih lai ti mipi tthihpheihnak ah aa chuah ding khia si. Cu caah an thimnak cu vuleicung le chanbia chung ah phungtling thimnak a si ti lai lo. Cu caa 2008 Kawlrambupi uknak phunghram zong phungtling asi ti lai lo I a ttha chin chin mi asi.
Thawng tlak ttih hla u, Thawngtlak cu “ba wah tek ka to” ti asi. Bochoke Aung San chan ah “phahsah pah lah pauh sah htawng chauk- lah” an rak ti. Kan mahnan pa le zong 1972 ah an tleih kho ti kan theih ko bu ah Chinram cu Kawlmi kut chung tlak loding khamh duh ah Ne Winnih aduh lomi federal uknakphung tthiamtthiam Chin mipi ai awhtu ruahnak pee 150 nih za ah za 100% in ruah nak kan rak khin khawh. Sawmnga renglo an kan tleih ve. Cucaah Chinram nih 1974 uknakphunghram mee an peekmi mee cu an kan tlei mi kha hitin federal nan duh cio ah cun kan in tleih hna lai tiah htihpheihnak ah an hman mi asi caah 1974 uknakphunghramcu Chin mi nih an pawm tiah chanbischung ah phung tling in ti khawh mi asi ti lo.
Cu ruang ah an in tleih hna le thawng an in thlak hna paoh ah cun tthihpheih nak nawh thuh peeknak, hlenthawi nak a si lai caah thimnakphungtling in vuleicung nih an co hlan piak hna lai lo. Cu caah Novem thla ni 7 ni khat te mee na va peekmi nih zei hmanh nih a cawk khawh lo mi vuleicung miphuntampi nih an ingeih kho lo mi hi kanram a kau tuk na khamh khawh khia si. Cucaah cutluk vuikhat te mee peek loruang I narakmkmnanasmiphunnakhamhkhawh nakman sung cu ka ram ika hlaw sianghrimlo ti in ruah hau asi. Mee pee hrimhrim hlah u si. Thangsui Nivung lihnak hlennak nih Chin mikan mawlh kho hrimhrim hlah she.. Damte in,. Lnk.
Cubantukrianttuk ttak men ah kasnramkau picu miphundang nih ilakko hnasehh tihnatlaknakmee kan peek ah cun Chinmiphun kan sian lo tuk mi ksanrampi cu chanbiachung dong lo inkansungh thaimi mantuakin cubantuk riasnmencun kanramcu zuar le leirawiding asi lo. Judah iskariat nih tangka 30 ah Bweo Jesyuh arak zuar bantukkha asi ko lai. November thk la ni 7 ni ah chinmipinih meek an pee lo bu Chinmi hnatlak nak um lo in kanram an lak mi cu chanbia chung ah lak tthankhawh claim khawh tthan nak lam tampi a um
Novenber thla ni 7, 2010 nih mee thlak lo ding nachim le mee na thlak lo ruang ah an in tleih citcet hna cu hi November thla thim nak an tuah mi cu phungtling in vulei cung le chanbia nih a pawm ti lai lo. Free and fair election nan tuah lai UN zongnih antimi hna hi Kwl holh in “Palu pian” an thanh mi cu nantheih cio ko. An in tleih hnaah cun an thimnak tuah mi phungtling asi ti lai lo ti an phanhg lai i fawite in an in tlai ngam hna lai lo. An in tleih cit cet hna cu hi mee nan peek lo ah cun tleih nan si dih lai ti mipi tthihpheihnak ah aa chuah ding khia si. Cu caah an thimnak cu vuleicung le chanbia chung ah phungtling thimnak a si ti lai lo. Cu caa 2008 Kawlrambupi uknak phunghram zong phungtling asi ti lai lo I a ttha chin chin mi asi.
Thawng tlak ttih hla u, Thawngtlak cu “ba wah tek ka to” ti asi. Bochoke Aung San chan ah “phahsah pah lah pauh sah htawng chauk- lah” an rak ti. Kan mahnan pa le zong 1972 ah an tleih kho ti kan theih ko bu ah Chinram cu Kawlmi kut chung tlak loding khamh duh ah Ne Winnih aduh lomi federal uknakphung tthiamtthiam Chin mipi ai awhtu ruahnak pee 150 nih za ah za 100% in ruah nak kan rak khin khawh. Sawmnga renglo an kan tleih ve. Cucaah Chinram nih 1974 uknakphunghram mee an peekmi mee cu an kan tlei mi kha hitin federal nan duh cio ah cun kan in tleih hna lai tiah htihpheihnak ah an hman mi asi caah 1974 uknakphunghramcu Chin mi nih an pawm tiah chanbischung ah phung tling in ti khawh mi asi ti lo.
Cu ruang ah an in tleih hna le thawng an in thlak hna paoh ah cun tthihpheih nak nawh thuh peeknak, hlenthawi nak a si lai caah thimnakphungtling in vuleicung nih an co hlan piak hna lai lo. Cu caah Novem thla ni 7 ni khat te mee na va peekmi nih zei hmanh nih a cawk khawh lo mi vuleicung miphuntampi nih an ingeih kho lo mi hi kanram a kau tuk na khamh khawh khia si. Cucaah cutluk vuikhat te mee peek loruang I narakmkmnanasmiphunnakhamhkhawh nakman sung cu ka ram ika hlaw sianghrimlo ti in ruah hau asi. Mee pee hrimhrim hlah u si. Thangsui Nivung lihnak hlennak nih Chin mikan mawlh kho hrimhrim hlah she.. Damte in,. Lnk.
Wednesday, September 1, 2010
Chinram hi mi kut ah chan hrim hlah usi.
Pu Lian Uk
Carelmi u le nau le hna:
Vote peek le peek lo kong ah lobby ti mi mee thla ko usi ti zong in siseh, mee thla hlah u si ti zong in siseh mi sawm khawh phung cu politics tuah ti mi cu a si. An ttah bu zong in Nov. 7 ah mee thla hrimhrim hlah u an in ti khawh hna I, an nih bu zong in mee thla hrimhrim usi ti an in sawm khawh hna. Mah cu freedom of expression timi democracy phung asi. De mocracy phung nih freedom of speech- zalongte in biachimkhawh nak long a pe lo. Freedom of expression zong – zalong te in duhnak, duh lonak aphunphun in langh ter khawh asi. “Mee pee hrimhrim” u si , ,”meepee hrimhrim hlah usi” ticu an zumh ning an ibia tak ning kha bia hmual ngei kho ding in an chim mi asi .Cu caah freedom of speech le freedom of expression ti mi zalongte in chim dingle langh ter ding chung ah an um dih.
Asina in mi an chim paoh khan hoi nih an chim an tuah cio ti phun in zuanzam lo in, sawmnak bia an chimmi an ibia tak ning le an chim mi a dik ning a dik lo ning an langh ter mi an chimmi kha mah nih biatak te in in rak ruah ve in mah nih adik dik lo ti kha ifian ning in tuah ding a simi cu democracy nih nawl a peekmi asi ve. Ni uhrin covo mahte nih nawlngeih mi cu asi
Asina in mee na thlak hrim hrim lo ah cun kan tuk lai, kan vel lai ti bantuk tthih pheih nak, zik nawh tangka phalh nak, hlenthawi nak in tuahmi cu democracy nih apawm lomi hrim asi. ThangSui bantu k Nivungbantuk hin mi ke hleng phelh ning, rawiphiar ning , tthihpheih ning ziknawh ning longte in mee hmuh ding a kawlmi hrim cu dictator zia tha lo an si. Cucaah atu lio ThangSui nih ni Nov 7 ah mee kan thla u atimi a ttanpi tu paoh hi Thang sui le Ne win nih an mawlh khawh mi hna long te ah ruah fawi ngai an si.
Cu chapchap lo ah hi tluk mi ttha lo mi athat mi, dahmiah a ttaih mi an tuah mi hmuh na raw raw in Thang Sui a porh le a tthatnak achim kho mi hna anrak um hrim hi Thangsui hi tuphaw aa eih mi cenghngia asining theih lo in amawlh khawh cikcek mi hna an si ti hngalhnak asi. Atu ah UN nih” Crime against humanity” timi vuleicung sualnak sang bik minung sinak arawkmi hna misual chia hrubik si nak hmanh in an sual nak hlat tlak in an hmuh mi Thangsui le a zultu hna cu an thiltuah mi mi hlennak longte asi. An tthat nak a um mi cikpak zong cu tuphaw aa eih mi cenghngia an sinak asi ti hngalh ttha hrim asi.
Cu caah an tthatnak chim cu chim lo, an tthat loning mi ttha lo ttih nung mi an si nak tu khi hmuh dih ding can asi. Cambodia ah mipi millions in arak that mi hna an hruai tu Polpot hi tuphaw eih thiam ceng hngia anun aa nem ter mi mi ttha tuk ti an chim i amah afialchukcho mi a kut toi arian ttuntti mi ramhruai tu hna hi “crime againt humanity” minung sinak a hrawk mi misual ti in sual an peek dih hna. Polpot zong an tleih khawh hlan ah thi hlahseh law crime against humanity in sualpeek ding asi. Millions in mi athat mi cu tuphaw aa eih mi cenghngi cu an tthatnak chimman a um lo mi asi.
2010 thimnak ah aa pee ding pawl hi peng le tlang ah mipi nih an pumpak mi ttha ti in an zumh mi hna kha Thang Sui party USDP nih an lak hna. Cu ithimding I an lak mi hna mi ttha pawl nih mi ttha an n sibantuk in an party bia kan al ah cun ThangSui nih azultu pawl kha an kan tleih ter hna lai ti ttih hu in thimnak ah aa pee mi hna ngot an sit e lai. Cu bantuk mipi nih pumpak mi ttha an ti mi hna kha nga sio tik ah nga hlen nak sio ah cangcel kan tar piak bantuk in mipi thinlunghlennakle fir nak caah cangcel kan tarh bang an tar mi hna cu an si.
Cutik ah mipi nih anmah pumpak tthatnak bochan in mee an peek lai. Cu tik anmah mi ttha hna mee an peek hna thawng in , 2008 uknak phunghram kha kan hna tlakpi kan duh ti in mee peek ah acang lai. cCutik ah 2008 uknakphunghram cu 2010 thimnak ah mipi nih mee an peek nak hna thawng in amah te Kawlram uknak phunghram phungtling asi ti in vulei cung ram nih kan pawmpi hna seh ti khi an rawi mi asi. Cu bantuk hlennak cu democracy phungnih a pawm mi asi hrim lo. Cu caah tawite in kanchim ah cun hi Nov. 7 ni ah mee pek hrimhrim hi democracy ka tanh ko ati mi caah a linglet in Dictator Thang Sui duhnak zulh asi timi hi theih hrim awk a bia pi ngai.
1962 Nivung nih mipi thim mi cozah hruaitu vialte zan ttim khuamang ah Nivung zultu ralkap nih an lu le meithal hmuahchih in dahmiah an ttaih hna I ram uknak nawl a lak hnu ah ca le bia aleng mi vialte hi lih le hlenthawinak longte chung ah a tthang mimi no atu kum 50 tawi nih fak pi in Nivung le Thangsui mihlennak mi leirawinak nih akan mawlh sual maw ti icek leng mang hau asi.
Chinram kau pi cu Mirang nih kan ramchung in lamsial ding an duh mikha kan pipu nih anrak onh hna lo caah an vunchim. Fawite in an tei ve hna locaah cuchan lio uktu vialte kha nan mah le ukmi le nanmah le bawiuk tu sinak cio in nan i-uk ko lai I, Mirang kha cu ngunkhuai long nan kan peek lai anti mi hna kha kanram cu kanmah in kan I uk rih ah cun kan ramri a him ko caah ngunkhuai cu kan in peekko hna lai an ti I ralremnak an tuah.
Cu hnu ah Chinram chung ah duhpaoh in Kawl zong Kala zong, Chinram leng miphundang zong Chinrram chung duh paoh in luh khawh lo ding upadi kha inner line permit ti in an rak tuah chih. Cuti cun Chinram kha miphundang nih chuh khawh lo ding upadi an raktuah pi hna.
Mirang a kir tik ah mahte in Chinramcu chanthar uknak aa uk kho rih lo mi an si sual lai tiah mahte in i-uk khawh ding cawnpiak pah ukchung in mahte in an I-uk khawhcang ti ni ah independence in UN nih peek ding asi mi UN Trusteeship system ah rak i-ukter chungding asi cang.
Cu lio ah UN Trusteeship i nan um ding bantuk in Kawl he independence nan lak zong ah namah te in nanram I uk khawh ve nak a um tthiam lai ti in General Aung San nih a lem hna. Asawm ning hna in an mah in uknak i-tuah khawh awk an I zumh khawh awk ah Kawl he indepencence lak tti in kan mah ram kanmah te I uknak asi lo ti nan ruah ah cun kum 10 hnu ah Kawlram in chuah in, independence in nan um kho tthan ko ti tiang in arak lem hna. Cu ruang ah ramkomhmi uknakphung in mahte in Chinram nih iukkhawhnak a um ah cun attha anti I, Panglong ah hoi dang Kachin, Shan he min an thut I, Chinram ning te in iuk tthan asi.
Chin Special Division an rak ti na in zeitik can paoh ah mah te uk khawhmi kong tam deuh in lak khawh awk caah Chin Affairs Council an tuah I Chin Affairs Council hna tlak lo mi Kawlmi ram i hmanmi upadi Chinram ah hman khawh a rak si lo.
Nivung nih 1962 ah hriamnam hmuahchih damiah ttaih in Chinramcu Kawlmi ram ah a raklak ve. Cu ti damia ttaih in miram lak cu vuleicung democaracy le UN phung he aa kalh caah UN phung le democracy phung in phungtling arak si lo.
Chin miphun kan ramcu Kawl mi kut ah hna tla te in kan pek ti referendum ah Chinmipi nih mee pekter nak long in Chinram cu Kawlmi ram ah acang kho mi asi. Cu ruang ah Nivung – Thangsui nih Kawlram bupi uknak cu rampak uknak in Kawlmiram asicang ti in uknak phunghram ah ttial an duh .
1974 ah Nivung nih cu tin referemdum ah Chinramkha Kawlmiramuk in uk awk rampak uknak phunghram ttial a rak zalh. Cu lio ah Chinram in cu uknak phunghram kong ruahnak apee mi an za pi 150 nih zaah za nih federal uknak phung in Kawlram bupi uknak phung hram ttial duhnak ruahnak an peek. Cu ruahnak peknak he aa peh tlaimi vialte cuchan lio ramuk nak a tlaitu bikuknak leitlai mi Lairam officer tam pi, ralkap bawi tampi, cachim rianttuansang pawl, Silei thiamnakngei Doctor tampi, Sih-ni tampi, university siangngakchia tampi le Laikhua um an za te 50 ringlo vuikhatte ah an rak tleih hna.
An kan tleih khawh ti thei ko na in Chimram kha Kawlmi ram in ukding an ruah khawh lo ruang ah chanbia ah kan ram mikut ah peek kan duh hrim lo mi roling in te chin fa -par nih kanmah bang knn ram hi mikut ah kan hnatlakte in rak pee hna hlah seh ti ruah ah Kawlmi ram ah Chinram ser lo ding cu humhim nak an rak tuah mi asi. Cu vialte an tleih hnu hna ah Nivung nih referendum mipi mee peek nak atuah mi cu Chinram hi Kawlmi ram ah ser ding ka timh mi nan duh lo ah cun hi ka tleih mi hna bantuk in kan tleih hna lai ti in atleih mi hna kha mipi tthihpheihnak caah arak tleih mi hna asi.
Cu ruang ah Chinrram mipi nih 1974 ah Chinram cu Kawlmi ram ah Nivung nih a ser mi mee rak peek mi paoh tthih pheih ruang ah ttih hu in peek mi mee asi . Cu caah democracy phung in phungtling asi lo I, 1974 uknakphunghram cu Chinmipi telh in an duh lonak 1988 ah lamzawh an au cio caah an mah ralkap cozah lila nih General Saw Mawng chan ah an hrawh cang. Cucaah atu liote ah kanram Chinram cu Kawlkut ah upadi ningte ah a phan rih lo. Kawlrambupi chung ah Chinram a umhi ralkapcozahnih hrian mnam he chin mipi hnatlak nak um lo in a lak ruang sawh sawh ah Kawlralkap uknaktoi ah a um bia khi a si. Chinram nih ralkap cozah kuttoi a um mi hi upadi phungtling asi hrim lo.
2008 Nargis thlichia ruang ah mipi arunrun in an thih I, rungrul cangcel saram thi ruak bang ruakfim khawhcawk lo in minungfa ruak lo bang a hlawnh in an hlawnh an thlet mi hna afah ning pi kha rammi ngeihchiat khuaruah har can tuk arak si, Asina in kha bantuk mipi ngeihchiat khuaruahhar vansan can kha lih le hrawkhrol ttawnnak caah canttha ah Kawlralkapcozah nih an lak I mipi nih mee an peek lomi pi kha mipi 100 ah 92% nih 2008 uknak phunghram hi mipi nih duhnak mee an peekti lih ttawn in vuleicung ah anthanh. Vuleicung nih an zum hna lo I an pompi hna lo. Cu caah 2008 Kawlram bupi uknak phung hram ah Chinram,Kachinram le Shanram etc.. vialte Kawlmi ramah anser nak rampak uknak phunghram cu atu ah phungtling asi rih lo.
Cucaah Thangsui le milip mi-hlenhnak longte in ram a ukmi azultu hna nih Chinmi nih Chinram hi an hnatla te in Kawlkut ah kan peek ti khawh nak lam in hlennak an tuah. Cu hlen nak an tuah ning cu 2010 thimnak ah mi ttha pawl kha mipi caah cangcel nga kantarh piak bang mee peek ding ah an vun tar cang hna . Tahchunhnak ah: Mipi nih cun Pu Hmuh Thang le Pu Ngunhram cu mitthangai pa hnih tiah MP caah mee kan pee hna tiah Pu Hmuh Thang le Pu Ngunhram kha mee kan peek hna an ti ko hnga. A sina Pu Hmuh Thang le Pu Ngun Hramme nan peek mi hna cu 2008 uknak phung hram chung ah Chinram kha Kawlkut ah kan hna tla te in kan peek nan ti nak asi cang an ti lai I, Chinmi chanbia(history) chung ah Chinram cu Chinmi nih hnatlaknak peekmi in Kawlkut a phan ko cang lai. Ne winle Thangsuinih Chinram minih phungtlingte in anmah chinmimipi hnatlate in Chinram cu Kawlkut ah kanpeekkanchanh canghna tiin an pei an bengh lai I, chanl e za a um Kawlmiram ah chinram cuan uk ko canglai.
Chinram kha Kawl lei nih ramri det cu kan duh hrim lo. Gangaw le Haka kar ram ri, Kalemyo le Tedim-Tonzang kar Rullu tlang thil mansung Cromite chuahnak ah, cu hmun chuh duh in Chinram ri kha anvun en mi ramri cuh nak, Mindat le Kyauk-htuh kar lak ramri ah, Kanpetlet le Saw kar ah ramri ah Kawllei in Chinmramchung ah ramri tung an vun thawn I , Chinmi nih Kawl lei ramri vun en le det kha an duh hrim lo. Cu caah Kawl nih Chinram chungah ramri tung an vunthawn ah cun Chinmi nih ramri tawn hmun ah an tthial tthan leng mang ve ti mi a um.
Ramt ridet hmanh kanduh lo ah cun zeiruang ah dah kan rampum puluk cu November ni 7, 2010 ni ah cun Kawlkut ah aza pi peek dihding cu mipi nih mee kan peek lai. Pee hrimhrim awk asi lo.
U le nau hna 1990 ah Kawlnu nih “Bee hne lee, nga kah Daw Suu koe mee pe da Chin amat pee da phit da le” ati tibantuk in zei ruang ah dah Thantlang peng mipi nih Pu Hmuh Thang le Pu Ngunhram mee peek mi cu Chinram kha kan hnatla te in Kawlkut ah kanpeek ti cun an kan hlen khawh lai. I hlenter hna hlah u si. Chinmi pa pakhat nih Kawl holh inphung chimmi Chinmi holh in arak leh lio ah Kawl holh in “Satan ma-nah ha kauh-cit sin lee de” ti Kawlholh in achimmi cu “Satan pen Kawl ngian nei hi” Satan cu Kawl ngian a ngei “ ti arak leh piak mi kha ruat u. Cucaah Pu Hmuh Thangle Pu Ngunhram mee peeksi lo in Chinramkha Kawlkut ah peekter ding ankanhlen micu ihlenter khawh lo ding in Nov. 7, ni ah zeimee hmanh peek loding bakcu Chinmicaah lamttha bik a ummi asi. Culamttha cu zul dihhna usi!!
Nivungte Thangsui te cu Kawlmi lak ah tlangcungmiphun hrawh a kan rawitu bik mi an si tik ah an Sejtan ngian anchuah mi hi zeitlukin dah a ker kawi ruat hmanh u. Pu Hmuh Thang le Pu Ngun hram mee peek mi hna cudah kaw, Thantlangram pi , kan Lairampi hi Kawlnih nanmah Kawl nanram ah iser in cang u law kan nih Chinmi cu ramngei lo kanramcia ah Kawlram ah apemchawm mi mipem sinak maw Kawlsal tang zongin nan kanchiah zong ah nan sal kan si ko lai ti mi mee peek I aacankhawh ning cu ruat u, a kerkawining hlennak asi.
Minit pakha te nikhat te zong Chinram cu Kawlkut ah peek hgrimhrimawk asi lo. Kanpipu chan in ni hin ni tiang chinmiphun ram le miphun adaw taktak mi nih kanramcu Mirangkut zong Kawlkut zong ah anrak pee siang an rak pee duh hrim lo. Nivung le Thang sui mawlnak doctrine nih Hmaing a-yaih mi hna a mawlh cang mi hna long nih November thla ni 7, 2010 ni ah Chinram hi azapi Kawlkut ah peecang hna u si an in ti mi hna hi Thangsui-Nivung mawlh nak lungmih nak si a ding mi long an si kho hna.
Anmah Kawl party 1990 lio 85% mipi nih mee an rakpeek mi Daw suu ho mi NLD hmanh nih November ni 7 ni thimnakcu boycott tuah in mee kan pee lai lo n ti mi cu, Chinmi nih zei khuasual kan ruah caah dah Thangsui hlennak in le a duhnak cu kanzulh piak lai!! Thangsui nih keimah duh ning tuah hna seh ti in ami hlennak le ami rawi nak tlungchung khorchung ahcun tla hrimhlan usi.
Kan pipu Hmawng-tthiam mi kan Chinram hi atu hmanh ah 14000 sq.miles independent ram tampi nak kau kan pipu ro kan Chinram kan Lairam cu Kawl kut ah nikhat minit pakhat zong pek kan sian ti hnatlaknak in pee hrimhrim hlah u si!!
Chinram le Chinmiphun asiang lo mi a daw tuk mi vialte nan ram le nan miphun tleih channak dawtnak langh ter hrimhrim nak ah November thla 7, 2010 ni ah azei ti lam hmanh in mee peek mee thlak lo ding le inn ah I-erh dih nak in maw, mah duhnak hmun ah nuamnak in kalding maw rak rawive cio ko u.
Thang sui le Nivung chaun vinist doctrine nih amawlh cangmi hna seihtan tukforh nak a pel hmanh ngai hlah u. “Satan mah nah ha kauh cit sinle de” timi cu Satan pen Kawlngian nei hi ti cu rak ichingchiah peng u. Damte in, Lnk.
Carelmi u le nau le hna:
Vote peek le peek lo kong ah lobby ti mi mee thla ko usi ti zong in siseh, mee thla hlah u si ti zong in siseh mi sawm khawh phung cu politics tuah ti mi cu a si. An ttah bu zong in Nov. 7 ah mee thla hrimhrim hlah u an in ti khawh hna I, an nih bu zong in mee thla hrimhrim usi ti an in sawm khawh hna. Mah cu freedom of expression timi democracy phung asi. De mocracy phung nih freedom of speech- zalongte in biachimkhawh nak long a pe lo. Freedom of expression zong – zalong te in duhnak, duh lonak aphunphun in langh ter khawh asi. “Mee pee hrimhrim” u si , ,”meepee hrimhrim hlah usi” ticu an zumh ning an ibia tak ning kha bia hmual ngei kho ding in an chim mi asi .Cu caah freedom of speech le freedom of expression ti mi zalongte in chim dingle langh ter ding chung ah an um dih.
Asina in mi an chim paoh khan hoi nih an chim an tuah cio ti phun in zuanzam lo in, sawmnak bia an chimmi an ibia tak ning le an chim mi a dik ning a dik lo ning an langh ter mi an chimmi kha mah nih biatak te in in rak ruah ve in mah nih adik dik lo ti kha ifian ning in tuah ding a simi cu democracy nih nawl a peekmi asi ve. Ni uhrin covo mahte nih nawlngeih mi cu asi
Asina in mee na thlak hrim hrim lo ah cun kan tuk lai, kan vel lai ti bantuk tthih pheih nak, zik nawh tangka phalh nak, hlenthawi nak in tuahmi cu democracy nih apawm lomi hrim asi. ThangSui bantu k Nivungbantuk hin mi ke hleng phelh ning, rawiphiar ning , tthihpheih ning ziknawh ning longte in mee hmuh ding a kawlmi hrim cu dictator zia tha lo an si. Cucaah atu lio ThangSui nih ni Nov 7 ah mee kan thla u atimi a ttanpi tu paoh hi Thang sui le Ne win nih an mawlh khawh mi hna long te ah ruah fawi ngai an si.
Cu chapchap lo ah hi tluk mi ttha lo mi athat mi, dahmiah a ttaih mi an tuah mi hmuh na raw raw in Thang Sui a porh le a tthatnak achim kho mi hna anrak um hrim hi Thangsui hi tuphaw aa eih mi cenghngia asining theih lo in amawlh khawh cikcek mi hna an si ti hngalhnak asi. Atu ah UN nih” Crime against humanity” timi vuleicung sualnak sang bik minung sinak arawkmi hna misual chia hrubik si nak hmanh in an sual nak hlat tlak in an hmuh mi Thangsui le a zultu hna cu an thiltuah mi mi hlennak longte asi. An tthat nak a um mi cikpak zong cu tuphaw aa eih mi cenghngia an sinak asi ti hngalh ttha hrim asi.
Cu caah an tthatnak chim cu chim lo, an tthat loning mi ttha lo ttih nung mi an si nak tu khi hmuh dih ding can asi. Cambodia ah mipi millions in arak that mi hna an hruai tu Polpot hi tuphaw eih thiam ceng hngia anun aa nem ter mi mi ttha tuk ti an chim i amah afialchukcho mi a kut toi arian ttuntti mi ramhruai tu hna hi “crime againt humanity” minung sinak a hrawk mi misual ti in sual an peek dih hna. Polpot zong an tleih khawh hlan ah thi hlahseh law crime against humanity in sualpeek ding asi. Millions in mi athat mi cu tuphaw aa eih mi cenghngi cu an tthatnak chimman a um lo mi asi.
2010 thimnak ah aa pee ding pawl hi peng le tlang ah mipi nih an pumpak mi ttha ti in an zumh mi hna kha Thang Sui party USDP nih an lak hna. Cu ithimding I an lak mi hna mi ttha pawl nih mi ttha an n sibantuk in an party bia kan al ah cun ThangSui nih azultu pawl kha an kan tleih ter hna lai ti ttih hu in thimnak ah aa pee mi hna ngot an sit e lai. Cu bantuk mipi nih pumpak mi ttha an ti mi hna kha nga sio tik ah nga hlen nak sio ah cangcel kan tar piak bantuk in mipi thinlunghlennakle fir nak caah cangcel kan tarh bang an tar mi hna cu an si.
Cutik ah mipi nih anmah pumpak tthatnak bochan in mee an peek lai. Cu tik anmah mi ttha hna mee an peek hna thawng in , 2008 uknak phunghram kha kan hna tlakpi kan duh ti in mee peek ah acang lai. cCutik ah 2008 uknakphunghram cu 2010 thimnak ah mipi nih mee an peek nak hna thawng in amah te Kawlram uknak phunghram phungtling asi ti in vulei cung ram nih kan pawmpi hna seh ti khi an rawi mi asi. Cu bantuk hlennak cu democracy phungnih a pawm mi asi hrim lo. Cu caah tawite in kanchim ah cun hi Nov. 7 ni ah mee pek hrimhrim hi democracy ka tanh ko ati mi caah a linglet in Dictator Thang Sui duhnak zulh asi timi hi theih hrim awk a bia pi ngai.
1962 Nivung nih mipi thim mi cozah hruaitu vialte zan ttim khuamang ah Nivung zultu ralkap nih an lu le meithal hmuahchih in dahmiah an ttaih hna I ram uknak nawl a lak hnu ah ca le bia aleng mi vialte hi lih le hlenthawinak longte chung ah a tthang mimi no atu kum 50 tawi nih fak pi in Nivung le Thangsui mihlennak mi leirawinak nih akan mawlh sual maw ti icek leng mang hau asi.
Chinram kau pi cu Mirang nih kan ramchung in lamsial ding an duh mikha kan pipu nih anrak onh hna lo caah an vunchim. Fawite in an tei ve hna locaah cuchan lio uktu vialte kha nan mah le ukmi le nanmah le bawiuk tu sinak cio in nan i-uk ko lai I, Mirang kha cu ngunkhuai long nan kan peek lai anti mi hna kha kanram cu kanmah in kan I uk rih ah cun kan ramri a him ko caah ngunkhuai cu kan in peekko hna lai an ti I ralremnak an tuah.
Cu hnu ah Chinram chung ah duhpaoh in Kawl zong Kala zong, Chinram leng miphundang zong Chinrram chung duh paoh in luh khawh lo ding upadi kha inner line permit ti in an rak tuah chih. Cuti cun Chinram kha miphundang nih chuh khawh lo ding upadi an raktuah pi hna.
Mirang a kir tik ah mahte in Chinramcu chanthar uknak aa uk kho rih lo mi an si sual lai tiah mahte in i-uk khawh ding cawnpiak pah ukchung in mahte in an I-uk khawhcang ti ni ah independence in UN nih peek ding asi mi UN Trusteeship system ah rak i-ukter chungding asi cang.
Cu lio ah UN Trusteeship i nan um ding bantuk in Kawl he independence nan lak zong ah namah te in nanram I uk khawh ve nak a um tthiam lai ti in General Aung San nih a lem hna. Asawm ning hna in an mah in uknak i-tuah khawh awk an I zumh khawh awk ah Kawl he indepencence lak tti in kan mah ram kanmah te I uknak asi lo ti nan ruah ah cun kum 10 hnu ah Kawlram in chuah in, independence in nan um kho tthan ko ti tiang in arak lem hna. Cu ruang ah ramkomhmi uknakphung in mahte in Chinram nih iukkhawhnak a um ah cun attha anti I, Panglong ah hoi dang Kachin, Shan he min an thut I, Chinram ning te in iuk tthan asi.
Chin Special Division an rak ti na in zeitik can paoh ah mah te uk khawhmi kong tam deuh in lak khawh awk caah Chin Affairs Council an tuah I Chin Affairs Council hna tlak lo mi Kawlmi ram i hmanmi upadi Chinram ah hman khawh a rak si lo.
Nivung nih 1962 ah hriamnam hmuahchih damiah ttaih in Chinramcu Kawlmi ram ah a raklak ve. Cu ti damia ttaih in miram lak cu vuleicung democaracy le UN phung he aa kalh caah UN phung le democracy phung in phungtling arak si lo.
Chin miphun kan ramcu Kawl mi kut ah hna tla te in kan pek ti referendum ah Chinmipi nih mee pekter nak long in Chinram cu Kawlmi ram ah acang kho mi asi. Cu ruang ah Nivung – Thangsui nih Kawlram bupi uknak cu rampak uknak in Kawlmiram asicang ti in uknak phunghram ah ttial an duh .
1974 ah Nivung nih cu tin referemdum ah Chinramkha Kawlmiramuk in uk awk rampak uknak phunghram ttial a rak zalh. Cu lio ah Chinram in cu uknak phunghram kong ruahnak apee mi an za pi 150 nih zaah za nih federal uknak phung in Kawlram bupi uknak phung hram ttial duhnak ruahnak an peek. Cu ruahnak peknak he aa peh tlaimi vialte cuchan lio ramuk nak a tlaitu bikuknak leitlai mi Lairam officer tam pi, ralkap bawi tampi, cachim rianttuansang pawl, Silei thiamnakngei Doctor tampi, Sih-ni tampi, university siangngakchia tampi le Laikhua um an za te 50 ringlo vuikhatte ah an rak tleih hna.
An kan tleih khawh ti thei ko na in Chimram kha Kawlmi ram in ukding an ruah khawh lo ruang ah chanbia ah kan ram mikut ah peek kan duh hrim lo mi roling in te chin fa -par nih kanmah bang knn ram hi mikut ah kan hnatlakte in rak pee hna hlah seh ti ruah ah Kawlmi ram ah Chinram ser lo ding cu humhim nak an rak tuah mi asi. Cu vialte an tleih hnu hna ah Nivung nih referendum mipi mee peek nak atuah mi cu Chinram hi Kawlmi ram ah ser ding ka timh mi nan duh lo ah cun hi ka tleih mi hna bantuk in kan tleih hna lai ti in atleih mi hna kha mipi tthihpheihnak caah arak tleih mi hna asi.
Cu ruang ah Chinrram mipi nih 1974 ah Chinram cu Kawlmi ram ah Nivung nih a ser mi mee rak peek mi paoh tthih pheih ruang ah ttih hu in peek mi mee asi . Cu caah democracy phung in phungtling asi lo I, 1974 uknakphunghram cu Chinmipi telh in an duh lonak 1988 ah lamzawh an au cio caah an mah ralkap cozah lila nih General Saw Mawng chan ah an hrawh cang. Cucaah atu liote ah kanram Chinram cu Kawlkut ah upadi ningte ah a phan rih lo. Kawlrambupi chung ah Chinram a umhi ralkapcozahnih hrian mnam he chin mipi hnatlak nak um lo in a lak ruang sawh sawh ah Kawlralkap uknaktoi ah a um bia khi a si. Chinram nih ralkap cozah kuttoi a um mi hi upadi phungtling asi hrim lo.
2008 Nargis thlichia ruang ah mipi arunrun in an thih I, rungrul cangcel saram thi ruak bang ruakfim khawhcawk lo in minungfa ruak lo bang a hlawnh in an hlawnh an thlet mi hna afah ning pi kha rammi ngeihchiat khuaruah har can tuk arak si, Asina in kha bantuk mipi ngeihchiat khuaruahhar vansan can kha lih le hrawkhrol ttawnnak caah canttha ah Kawlralkapcozah nih an lak I mipi nih mee an peek lomi pi kha mipi 100 ah 92% nih 2008 uknak phunghram hi mipi nih duhnak mee an peekti lih ttawn in vuleicung ah anthanh. Vuleicung nih an zum hna lo I an pompi hna lo. Cu caah 2008 Kawlram bupi uknak phung hram ah Chinram,Kachinram le Shanram etc.. vialte Kawlmi ramah anser nak rampak uknak phunghram cu atu ah phungtling asi rih lo.
Cucaah Thangsui le milip mi-hlenhnak longte in ram a ukmi azultu hna nih Chinmi nih Chinram hi an hnatla te in Kawlkut ah kan peek ti khawh nak lam in hlennak an tuah. Cu hlen nak an tuah ning cu 2010 thimnak ah mi ttha pawl kha mipi caah cangcel nga kantarh piak bang mee peek ding ah an vun tar cang hna . Tahchunhnak ah: Mipi nih cun Pu Hmuh Thang le Pu Ngunhram cu mitthangai pa hnih tiah MP caah mee kan pee hna tiah Pu Hmuh Thang le Pu Ngunhram kha mee kan peek hna an ti ko hnga. A sina Pu Hmuh Thang le Pu Ngun Hramme nan peek mi hna cu 2008 uknak phung hram chung ah Chinram kha Kawlkut ah kan hna tla te in kan peek nan ti nak asi cang an ti lai I, Chinmi chanbia(history) chung ah Chinram cu Chinmi nih hnatlaknak peekmi in Kawlkut a phan ko cang lai. Ne winle Thangsuinih Chinram minih phungtlingte in anmah chinmimipi hnatlate in Chinram cu Kawlkut ah kanpeekkanchanh canghna tiin an pei an bengh lai I, chanl e za a um Kawlmiram ah chinram cuan uk ko canglai.
Chinram kha Kawl lei nih ramri det cu kan duh hrim lo. Gangaw le Haka kar ram ri, Kalemyo le Tedim-Tonzang kar Rullu tlang thil mansung Cromite chuahnak ah, cu hmun chuh duh in Chinram ri kha anvun en mi ramri cuh nak, Mindat le Kyauk-htuh kar lak ramri ah, Kanpetlet le Saw kar ah ramri ah Kawllei in Chinmramchung ah ramri tung an vun thawn I , Chinmi nih Kawl lei ramri vun en le det kha an duh hrim lo. Cu caah Kawl nih Chinram chungah ramri tung an vunthawn ah cun Chinmi nih ramri tawn hmun ah an tthial tthan leng mang ve ti mi a um.
Ramt ridet hmanh kanduh lo ah cun zeiruang ah dah kan rampum puluk cu November ni 7, 2010 ni ah cun Kawlkut ah aza pi peek dihding cu mipi nih mee kan peek lai. Pee hrimhrim awk asi lo.
U le nau hna 1990 ah Kawlnu nih “Bee hne lee, nga kah Daw Suu koe mee pe da Chin amat pee da phit da le” ati tibantuk in zei ruang ah dah Thantlang peng mipi nih Pu Hmuh Thang le Pu Ngunhram mee peek mi cu Chinram kha kan hnatla te in Kawlkut ah kanpeek ti cun an kan hlen khawh lai. I hlenter hna hlah u si. Chinmi pa pakhat nih Kawl holh inphung chimmi Chinmi holh in arak leh lio ah Kawl holh in “Satan ma-nah ha kauh-cit sin lee de” ti Kawlholh in achimmi cu “Satan pen Kawl ngian nei hi” Satan cu Kawl ngian a ngei “ ti arak leh piak mi kha ruat u. Cucaah Pu Hmuh Thangle Pu Ngunhram mee peeksi lo in Chinramkha Kawlkut ah peekter ding ankanhlen micu ihlenter khawh lo ding in Nov. 7, ni ah zeimee hmanh peek loding bakcu Chinmicaah lamttha bik a ummi asi. Culamttha cu zul dihhna usi!!
Nivungte Thangsui te cu Kawlmi lak ah tlangcungmiphun hrawh a kan rawitu bik mi an si tik ah an Sejtan ngian anchuah mi hi zeitlukin dah a ker kawi ruat hmanh u. Pu Hmuh Thang le Pu Ngun hram mee peek mi hna cudah kaw, Thantlangram pi , kan Lairampi hi Kawlnih nanmah Kawl nanram ah iser in cang u law kan nih Chinmi cu ramngei lo kanramcia ah Kawlram ah apemchawm mi mipem sinak maw Kawlsal tang zongin nan kanchiah zong ah nan sal kan si ko lai ti mi mee peek I aacankhawh ning cu ruat u, a kerkawining hlennak asi.
Minit pakha te nikhat te zong Chinram cu Kawlkut ah peek hgrimhrimawk asi lo. Kanpipu chan in ni hin ni tiang chinmiphun ram le miphun adaw taktak mi nih kanramcu Mirangkut zong Kawlkut zong ah anrak pee siang an rak pee duh hrim lo. Nivung le Thang sui mawlnak doctrine nih Hmaing a-yaih mi hna a mawlh cang mi hna long nih November thla ni 7, 2010 ni ah Chinram hi azapi Kawlkut ah peecang hna u si an in ti mi hna hi Thangsui-Nivung mawlh nak lungmih nak si a ding mi long an si kho hna.
Anmah Kawl party 1990 lio 85% mipi nih mee an rakpeek mi Daw suu ho mi NLD hmanh nih November ni 7 ni thimnakcu boycott tuah in mee kan pee lai lo n ti mi cu, Chinmi nih zei khuasual kan ruah caah dah Thangsui hlennak in le a duhnak cu kanzulh piak lai!! Thangsui nih keimah duh ning tuah hna seh ti in ami hlennak le ami rawi nak tlungchung khorchung ahcun tla hrimhlan usi.
Kan pipu Hmawng-tthiam mi kan Chinram hi atu hmanh ah 14000 sq.miles independent ram tampi nak kau kan pipu ro kan Chinram kan Lairam cu Kawl kut ah nikhat minit pakhat zong pek kan sian ti hnatlaknak in pee hrimhrim hlah u si!!
Chinram le Chinmiphun asiang lo mi a daw tuk mi vialte nan ram le nan miphun tleih channak dawtnak langh ter hrimhrim nak ah November thla 7, 2010 ni ah azei ti lam hmanh in mee peek mee thlak lo ding le inn ah I-erh dih nak in maw, mah duhnak hmun ah nuamnak in kalding maw rak rawive cio ko u.
Thang sui le Nivung chaun vinist doctrine nih amawlh cangmi hna seihtan tukforh nak a pel hmanh ngai hlah u. “Satan mah nah ha kauh cit sinle de” timi cu Satan pen Kawlngian nei hi ti cu rak ichingchiah peng u. Damte in, Lnk.
Subscribe to:
Posts (Atom)