Deirel: Na chuahkehnak le na cawnmi kong a tawinak in na kan chim kho hnga maw?
Dr. Sui Khar : Ka pa hi ralkap si kaw, Rakhain ramri Zanbe-cun ah ka chuak, cu tlawmpal in kan van i thial colh i Thantlang ah High School siangin ka dih, Rangon Regional College II ah B.Sc ka dih. 88 March ah Buai ruangah CNF ah ka lut colh.
Deirel: Na riantuan cia mi le na tuan lio rian (department ) mi kong na ka chim kho hnga maw?
Dr.Sui Khar : 88 -92 tiang hi Muvanlai Interligent ah Director ka rak si. Cun CNF ah Foreign Secretary ka si peng ko. Social Development ah kum 1 ka rak tuan a kum kai chinchiah ti lo.,2003 khan CNF ah Joint General Secretary ka si.Nai ah Assistant General Secretary ka tuan. National Democratic Front (NDF) ah Foreign Secretary kum 5 ka tuan. Ethinic National Council (ENC) ah 2009 -2011 tiang Foreign Secretary tuan. A tu ENC ah 2011 ah General secretary ka tuan than. 2008-2012 Asia Indigenious Peoples Pact (AIPP) ah Chairman ka si.
Deirel: Nai Aizawl nan meeting ah zeidah aa thleng mi?
Dr.Sui Khar : CNF Formation kha a thar in thlen a si i, Superent Council kan ngei. Kha superent Council kha Township pakhat ah minung pakhat cio. Chin state leng i aum mi Kuki,Mizo , Asho Chin pawl an i tel dih . Cun Secretary of General pakhat, Assistant Secretary of General pathum in kan chiah hna. An riantuan ning kha CNF Policy ningin rian an tuan maw? (Oversight) Superent Council ahhin Dr. Za Hlei Thang, Pu Lian Uk, Salai Kip Khua Lian, Nang Lian Thang, Pu Zo Tum Hmung ,Dr. Lian Hmung, te hna pawl an si dih. Centre Executive Committee 13 in form a si. Riantuan tu taktak an si hna. Azoh khenhtu ti zongin ti khawh an si. Ramleng / ramchung lei le ralkap leiin minung 25 kan thim hna i a cunglei Superent Council , CEC committee telin 55 form a si. Chin chungin miphun kan tling ti awk a si. Ramkhel riantuannak i upat mi an i tel dih ngawt.
Deirel: 2012 ah kalpi ding nan i timh mi chimh awk a tha mi nan kan chim kho hnga maw?
Dr. Sui Khar: Chin miphun lungrualter ding le CNF thazaang thawnter ding. Pahnih nak ah CNA hi hriamnam in siseh milu in siseh ,thiamnak leiin siseh thawnter kan i timh mi a si.
Deirel :January thla ah Kawl cozah Pyine Win Kyi he ai tong ding nan si. Zeidah nan i tinh cem mi a si?
Dr. Sui Khar: Daihnak tuah kan duh cu mu, Step pathum in a kal lai. 1 Kahnak ngol , 2.Public Consultation le Development tuah,3. ramkhel bia i ruah. Cease fire kan tuah a si ahcun ramri kan i then ahau, Liaison Office (Setsanzi zung) , ramleng mi luhkhawh nak, Political Dialogue, an chimning ahcun 2008 Constitution a si, a cheu nih Pinlung Constution, Pinlungnak kau deuh, tbk, zeibantuk (achekhanmu). Mu paruk maw Achekhan mu, zeibantuk Principle kha a che kan khan lai timi kha a biapi tuk. Kan mah lei zong va chim ve i an mah lei duhnak zong zoh ve. Cu hnu ah zeitin kan kal lai timi cu a fiang hnga.
Deirel: ENC General Secretary na si tikah ENC nih zeidah nan tuan bik mi nan rian a tawinak in na kan chim kho hnga maw?
Dr. Sui Khar : Kawl pawl nih an kan hmuh ning le kan mah nih kan hmuh ning hi ai dang tuk, tlangcung mi kan cawlcanghnak hi kan inn pa ram hna nih,UN le ramdang nih an Support khawh nak hnga, Cun Thailand i Railway Transport Minister le KNU, KIO,CNF ,KMPP, RCSS, kha upa pawl le U Aung Myint i tonnak kha ENC nih kan tuah mi a si. A tu i Peace talk kongah hi tlangcungmi nih an Technical Support kan tuahter hna lai kan ti.
Deirel: Asia Indigineus People Pact (Aipp) Chairman na si ti thawng kan theih zeidah hi Organization a tuan cem mi a si i nangmah chairman na van si tikah zeidah nai hmaithlak mi a si?
Dr. Sui Khar :(AIPP) Asia Indigineus People Pact(Kokek miphun) khat lei kap cun tlangcungmi kan si hna, hi hna pawl nih nuhrin covo an tin co khawhnak hnga.AIPP hi Universal nih an pom mi a si caah hihi biatak tein kan tuan mi a si. A cozah lawng Lobby a tuah hna lo,World Bank le Asia Development Bank le mipi hrimhrim nih an nuhrin covo an theih khawhnak dingah Capacity kan tuah piak hna.
Deirel : Peace talk nan ti lengmang mi hi si kho taktak sehlaw, Malaysia le delhi refugee caah zei dirhmun dah kan phak hnga ,Kan nih caah zeidah aa thleng lai?
Dr. Sui Khar : Refugee cu ram buai ruangah a ummi nan si caah tlun ding cu a si ko, asinain Rehabitation tuahpiak a herh ko hnga. Zeicatiah mah ti lawngpi in va tlun cu a cheu le bang cu inn le lo pawn viar in a ra mi zong nan tampi i kha hna an nunnak ding kha a cozah nih tlamtling tein a tuah khawhnak hnga kan nih kan rian a si.
Deirel: NLD party hi a ralaimi parliament ah lut an I tim mi hi tlangcung ramkhel riantuan upa hna nih zeitindah nan hmuh ning a si. NLD party hi a ralaimi thimnak ahhin tling sehlaw, tlangcung mi kan caah a tha deuh lai ti ah nan ruat maw?
Dr. Sui Khar : Pi Suh hi ralkap he then awk a tha lomi a si. President Thein Sein zong nih a riantuannak hlawh a tlin khawhnak hnga dingah cun Suh Kyi aa tel a herh ve. An pahnih caah a tha ve ve. Suh Kyi ca in kan chim ahcun ralkap riantuannak ah a chung i a luh lo ahcun zeihmanh a tuah kho lo. Cu hlan zong nan hmuh nan theih cio mi a si ko. Cun President Thein Sein rian hi Pu Tan Shwe bantuk a si ti lo. Tan Shwe nih khan cun zeizong vialte a tlaih dih. A tu cu hmun nga hrawng in an i then cang. Kakuaizi Win Kyi he zong an lung an i khat lo, Cun Tuluk nih Kawlram Influence a tuah tuk mi hi Kawlram cozah nih an i buaipi tuk mi a si. India an dawr tikah a tei kho lo. Cucaah nitlak lei ram dawr an hau. Nitlak lei dawrnak dingah Suh Kyi tel loin a ngah lo. Cucaah Tuluk nih Influence a tuah tukmi kong dohnak ah siseh, a riantuan hawi ruahnak a khat lomi a tei hna nak dingah siseh Suh Kyi Parliament i a luh ter ding mi hi President Thein Sein caah a tha khun. A riantuannak ah teinak a hmu. Cun Suh Kyi hi a ralai mi thimnak ah tling sehlaw tlangcung ramkhel upa nih an ruahnak le a liam cia mi tuanbia zoh tikah 1990 Election ah Suh Kyi a rak tling. Asinain minung a chiah hna tikah tlangcung mi hmun/hma zawn ah Kawl lawngte a rak chiah hna. Hihi Tlangcung ramkhel upa nih an zumh lo ngaingai mi a si. A ralai mi thimnak ah a tling ding mi cu a hodah tlangcungmi a dawr kho deuh timi kha a si ko lai. Zeicatiah tlangcung mi bak kha a tu ahcun UN le Nitlak lei ram, Europe ram le Asia zong nih an zoh cio mi a si.
Deirel : Nan nu riantuanmi na kan chim kho hnga maw?
Dr. Sui Khar :A tu lio a rian cu Chairperson of Expart Mechanism of Right of indiginious People. EMRIP hi Human Council tang i a ummi a si. An mah Malaysia National Human Right ah commissioner 10 chungah member pakhat a si.
Deirel :Malaysia refugee kong pehtlaiin zeidah a lawh?
Dr. Sui Khar : Atu tiangah cun Resultlement hi cu kum dang tawn bantukin a kal peng rih ko. Malaysia cozah nih Official tein riantuannak hi an tuah lai.Registation a thar in an tuah hna lai. Cu hlan ahcun Category B ah US nih a chiah hna. A group ning a lak hna. Chin a si phot ahcun a lak ko hna. 2010 August 10 hnu i Malaysia a phan mi paoh cu Individual Case a si cang lai. Cucaah cun cu hlan bantukin US i Resultlement Interview an tuah ahhin a har cang lai.
Deirel : India refugee kong he pehtlaiin na hmuh mi a umm maw?
Dr. Sui Khar : India cozah nihhin a kham deuh mi a si i, kum hnih thum chungah 30000 -100000 hna ah nan hung kai tikah card hi cu an in pek ko hna lai nain Resultlement hi cu a tlawm deuh hrimhrim lai. A tih tuk mi a si. India cozah nih a ram in ramlengah minung tamtuk chuahter hi a tih tuk mi asi.
Deirel : Mizoram i thawl dawi kan ton lengmang hi, Russia political advisor hna nih cun Mizo MP pa kha vuleicung ah ral ruangah a zam mi thawl a hmang mi cu nan mah lawng hi nan si, a rak ti hna. Hi phung ning loin an tuah mi kongah India cozah sinah le Mizo cozah sinah hin na chimrel kho el lo maw?
Dr. Sui Khar : Hi hi cu thinphan ding a si lem loh. Mizoram cu Democracy ram a si tikah mipi au mi aw kha a cozah nih van tuah bang luklak lo ahcun hmailei thimnak ah kan tling sual lai ti an phang i a phung men in an tuah mi a si. Kan mah nih va nawl si loin an mah tu nih nan hmur cip ko rih u aw! an kan ti peng. An kaa ramdang sinah an aan sual lai ti an phang tuk. Hmailei zongah kan ton khawh rih men ko nain thinphan dingah ka chia lo.
Deirel: Na caan neih lo bu ah caan na ka pek i kai lawm tuk.
Dr. Sui Khar: Kei zong ka lawm tuk ve, ka tlun hnu lei hna ah kan i ruah than te lai cu: Chuntha.
Mr. Stalin Tha Cung Lian
Editor-In- Chief
Deirel Journal
New Delhi -110059
Phone : 8826433101
Thursday, January 5, 2012
Sunday, December 18, 2011
Israelmi Nun le Chinmi Nun Zohtinak
Biakam hlun cauk donghnak a simi Malakhi in Biakam thar cauk hramthawk Matthai karlak hi kum 400 hrawng a si. Hi caan hi Intertestamental Period tiah an ti. Hi kum 400 hi Silent years an ti. A ruang cu hi chungah hin Pathian thlami cathiang tialmi Profet pakhat te hmanh an um lo. Asinain hi caan lioah Alexander the Great cu 336 BCE lio ah hin Mesidonia le a dang Greek khuapi pawl uktu ah a hung cang. 332BCE ah Judah a tei. A pennak cu a van kauh i nitlak leiah Greek, nichuah leiah India, chakleiah Armenia, thlanglei ah Arabia and Egypt tiangin a tei dih hna.
Hi a pennak chungah hin miphun tampi, nunphung tampi le biaknak tampi an um caah, cu ram vialte hna cu lungkhat tein ka uk khawhnak le hruaikhawhnak dingah titeh asilai, Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning kha a pennak chungah hmanh dih dingin order a chuah. Hi ti a rak tuahnak hi Alexander the Great hi Greek philosopher a simi Aristole tangah sianginn a rak kaimi a si i, Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning hi tha tein a thei ngai ngai mi a sicaah a si. Hi pennak cu‘Hellenization’ ti a si i‘Hellen’ ti cu Greek ti a si ko caah‘Greek sinak karhter’ tiduhank khi a si ko. Alexander the Great nih a karhtermi Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning nih hin amah a thih hnu kum 1000 tiang hi vawlei cung a hip dih. Cucaah Judahmi hna nih a thaingbik tiah an ruahmi Jerusalem Biakinn chungah Antiochus Epiphanes timi pa nih kum 167 BCE ah voksa bakin raithawinak tiang a rak tuah.
. Hi pennak nih a tuahsermi vialte hna hi miphun tete caah harnak tuk cu a si lem lailo nain Sertu Pathian a biami Israelmi hna caah cun a kha tukmi le a fak tukmi pennak ah a hung cang ai. Cucaah Israelmi hna nih hi pennak tang ah an Holh le ca, Nunphun le khuaruahning a tlaulonak dingah an innchungkhar le biakinn (Synagogues) ah fakpi in nan rak cawmpiak peng ve hna.
Pathian thimmi miphun nih an holh le ca, nunphung le khuaruahning tlaulonak dingah fakpi in cu pennak tang ahcun an rak i zuam i, cu Israelmi asimi miphun hme te cu ral tiangin an rak tho len ve. Cu thil an tuahmi nih cun Israel miphun cu khawika an kalnak hmun poah ah techin fa par tiangin an holh le ca, nunphung le an khuaruahning kha an pawngkam thil sining nih a tleng kho hna lo.
Dr.Hre Kio nih Dingdi Mekazin, (Volume1, no1, 2005) I catlap 20 nak ah a tialmi cu “Goths mi hna hi Europe ram ah AD 400 hrawng I Rome rampi a hun dohtu le teitu an si. Goths sin I siangbawi a tuantu Ulfilas nih cu Goths holh in cun Baibal baibal a lehpiak hna I Baibal tlingte in an holh in an hun ngei ve. Asinain cu Goths holh cu duhsah tein a thi I, atu ahcun Goths holh a hmangtu an um ti lo. An baibal tu cu Library ah a um rih ko. A reltu an um tilo tikah cun holh thi ah a cang. An miphun zong a thi ve” tiah a rak tial. Hihi Chin miphun nih kan I zohchin dingah a baipi tukmi a si.
United Nations (UN) hi ram 51 nih October 24, 1945 ah rak dirhmi a si. Kan ram zong hi April 19,1948 ah a lut vemi a si. Cucaah kan ram zong nih Universal Declaration of Human Rights hi tha tein ka zulh ko lai tiah 1948 kum ah min a thut ve. Asinain kan ram uktu hna nih nihin ni tiang kan dirhmun ah an phan kho rih lo. Kan ram alan ( flag) thartu hi an thlen i, cu alan ( Flag) ah a zawng (color) 3 hna i an sullam cu miphun phun khat, biaknak pakhat le holh phun khat a hmang mi kan si ti langhternak a si.
Hi lungput, hruaining le pennak hi miphun dang caah cun biapi tuk a si lem lailo nain Sertu Pathian miphun a si vemi chin miphun nih cun fakpi in kan lungthin ah kan ruahawk a herh ve dingmi ‘Today issue’ pakhat bak a si cang. A hlei in thlanglei laitlang dihlak, kalay- kabaw – Gagaw, kawlrawn le hmun dangndang ah a ummi Chin miphun nih kan holh le ca, kan nunphung le kan biaknak hi a thancho venak dingah zeitindah kan thanchohter lai ti hi a tunak fak deuh in chin miphun nih kan ruah a herh cang? Kan innchungkhar, kan khrihfabu le kan miphun nih lungfim a za cang lo maw?
Chin miphun kan i fumton a herh ve cang lo maw? Kan peng, kan tlang le kan khrihfabu cio lawng ah maw kan dir peng lai? Kan miphun hruaitu pastor le upa hna nih zeitindah kan kalpi lai? Timi hi Pathian miphun a sivemi Chin khrihfami nih ruahlo awk a tha tilomi a si.
Cun kawlram chuaktak in ramkip a ummi Chin miphun zong Greek nunphung tangah aummi Israel miphun bang, nan umnak ram ca le holh, nunphun le nunzia nih nan fale nun hrawh hi a fawi tuk. Cucu tuchun ah ramkip a ummi Chinmi nih kan I ralrin dingmi Pakhat a si.Kan I ralrin lo ahcun kafa le cu nule pa ral, ning zahtertu ah an cang lai I, miphun tlau ah kan cang ko lai. Baibal ca chungah Lot nih ram tha ram rum a simi Sodom le Gomorrah khua kha aa thim. (Gen 13:10). Cu ram cu a rumtukmi asinain an sualtuk ah vanmi hmanh thleihhrem a timmi khua a si ai(Gen 19:5). Cucaah lot le a chungkhar cu harnak faktuk an tonnak khua le chungkhar tionak tuah a cang. (Gen19 :12- 29).
Chin miphun hi Pathian nih a kan dawttuk, a kan zokhenhtuk, lam a kan hruaituk i ram rum,ramtha ah a kan hruai kan ti lio caan ah hin, kan i thimmi ram hna hi kan innchungkhar caah harnak faktuk kan tonnak hmun ah a cang ve sual kho ko daw kaw. U le nau , nule pa hna fakpi in na sining, na innchungkhar le nan fale dirhmun kha ruah a cu cang lo maw? Kan umnak ram hi zeitluk in rum hmanh seh, kan innchungkhar hi zeitluk in rum hmanh usih, kan fale nih cawnnak sang le fimthiamnak sangsang in cawng hna sehlaw, Pathian a thilo mi ram, Pathian a thih lomi chungkhar le Pathian a thihlo fale an si ahcun cucu thih a nung tukmi dirhmun a si. Miphun tlaunak a si.
Israel miphun hna cu zeibatuk uknak le pennak tangah um hmanhhnashelaw an biaknak( Judaism) cu an Miphun sersiamtu cozah bak a si. Cawnpiaktu Moses, Joshua, …etc le Profet vialte hna hi an miphun himnak ah biaknak lei lawng siloin miphun dirkamhtu ah fakpi in thazaang a lami an si bantuk in kan nih chim miphun nih teh kan biaknak hi kan miphun kilkawmtu ah kan hmang kho ve cang lai lo maw? Chinmi phun nih Luput pipa kan ngeih a herh cang.
Kan “Zawtnak” kan i theih ahcun kan damnak ah ‘sii din’ lawng a tan bantuk in, kan nih chin miphun nih Israel miphun bang, Greek pennak tangah fakpi in an i zuam bantuk kan innchungkhar, kan khrihfabu le kan miphun pi nih fakpi in kan cawlcangh le kan i zuam venak dingah kan lungput hi kan sersiam a hau ve cang.
Zohchihmi cauk:
1.Lee I.A. Levine, “The Age of Hellenism: Alexander the Great and the Rise and Fall of the Hasmonean Kingdom,” in ancient Isreal: A short History from Abraham to the Roman Destruction of the Temple, Hershel Shanks,ed.,( Washington:SPCK,1988).
2. ABehera, From Law to Grace (Sourjya Printers,2009).
3. David F. Hinson, OLD TESTAMENT INTRODUCTION 1: HISTORY OF ISREAL,(Kottayam:ISCPK,1990).
4. VIMALA PAULUS, INTERODUCING CHRISTIAN EDUCATION,(DARDRAS:THE DIOCESAN PRESS,1986).
5. JAMES E. REED RONNIE PREVOST, A HISTORY OF CHRISTIAN EDUCATION, (USA:BROADMAN &HOLMAN PUBLISHERS,1993).
Sang Uk Cung
Serampore College/University
Serampore,India.
Hi a pennak chungah hin miphun tampi, nunphung tampi le biaknak tampi an um caah, cu ram vialte hna cu lungkhat tein ka uk khawhnak le hruaikhawhnak dingah titeh asilai, Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning kha a pennak chungah hmanh dih dingin order a chuah. Hi ti a rak tuahnak hi Alexander the Great hi Greek philosopher a simi Aristole tangah sianginn a rak kaimi a si i, Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning hi tha tein a thei ngai ngai mi a sicaah a si. Hi pennak cu‘Hellenization’ ti a si i‘Hellen’ ti cu Greek ti a si ko caah‘Greek sinak karhter’ tiduhank khi a si ko. Alexander the Great nih a karhtermi Greek holh le ca, nunphung le khuaruahning nih hin amah a thih hnu kum 1000 tiang hi vawlei cung a hip dih. Cucaah Judahmi hna nih a thaingbik tiah an ruahmi Jerusalem Biakinn chungah Antiochus Epiphanes timi pa nih kum 167 BCE ah voksa bakin raithawinak tiang a rak tuah.
. Hi pennak nih a tuahsermi vialte hna hi miphun tete caah harnak tuk cu a si lem lailo nain Sertu Pathian a biami Israelmi hna caah cun a kha tukmi le a fak tukmi pennak ah a hung cang ai. Cucaah Israelmi hna nih hi pennak tang ah an Holh le ca, Nunphun le khuaruahning a tlaulonak dingah an innchungkhar le biakinn (Synagogues) ah fakpi in nan rak cawmpiak peng ve hna.
Pathian thimmi miphun nih an holh le ca, nunphung le khuaruahning tlaulonak dingah fakpi in cu pennak tang ahcun an rak i zuam i, cu Israelmi asimi miphun hme te cu ral tiangin an rak tho len ve. Cu thil an tuahmi nih cun Israel miphun cu khawika an kalnak hmun poah ah techin fa par tiangin an holh le ca, nunphung le an khuaruahning kha an pawngkam thil sining nih a tleng kho hna lo.
Dr.Hre Kio nih Dingdi Mekazin, (Volume1, no1, 2005) I catlap 20 nak ah a tialmi cu “Goths mi hna hi Europe ram ah AD 400 hrawng I Rome rampi a hun dohtu le teitu an si. Goths sin I siangbawi a tuantu Ulfilas nih cu Goths holh in cun Baibal baibal a lehpiak hna I Baibal tlingte in an holh in an hun ngei ve. Asinain cu Goths holh cu duhsah tein a thi I, atu ahcun Goths holh a hmangtu an um ti lo. An baibal tu cu Library ah a um rih ko. A reltu an um tilo tikah cun holh thi ah a cang. An miphun zong a thi ve” tiah a rak tial. Hihi Chin miphun nih kan I zohchin dingah a baipi tukmi a si.
United Nations (UN) hi ram 51 nih October 24, 1945 ah rak dirhmi a si. Kan ram zong hi April 19,1948 ah a lut vemi a si. Cucaah kan ram zong nih Universal Declaration of Human Rights hi tha tein ka zulh ko lai tiah 1948 kum ah min a thut ve. Asinain kan ram uktu hna nih nihin ni tiang kan dirhmun ah an phan kho rih lo. Kan ram alan ( flag) thartu hi an thlen i, cu alan ( Flag) ah a zawng (color) 3 hna i an sullam cu miphun phun khat, biaknak pakhat le holh phun khat a hmang mi kan si ti langhternak a si.
Hi lungput, hruaining le pennak hi miphun dang caah cun biapi tuk a si lem lailo nain Sertu Pathian miphun a si vemi chin miphun nih cun fakpi in kan lungthin ah kan ruahawk a herh ve dingmi ‘Today issue’ pakhat bak a si cang. A hlei in thlanglei laitlang dihlak, kalay- kabaw – Gagaw, kawlrawn le hmun dangndang ah a ummi Chin miphun nih kan holh le ca, kan nunphung le kan biaknak hi a thancho venak dingah zeitindah kan thanchohter lai ti hi a tunak fak deuh in chin miphun nih kan ruah a herh cang? Kan innchungkhar, kan khrihfabu le kan miphun nih lungfim a za cang lo maw?
Chin miphun kan i fumton a herh ve cang lo maw? Kan peng, kan tlang le kan khrihfabu cio lawng ah maw kan dir peng lai? Kan miphun hruaitu pastor le upa hna nih zeitindah kan kalpi lai? Timi hi Pathian miphun a sivemi Chin khrihfami nih ruahlo awk a tha tilomi a si.
Cun kawlram chuaktak in ramkip a ummi Chin miphun zong Greek nunphung tangah aummi Israel miphun bang, nan umnak ram ca le holh, nunphun le nunzia nih nan fale nun hrawh hi a fawi tuk. Cucu tuchun ah ramkip a ummi Chinmi nih kan I ralrin dingmi Pakhat a si.Kan I ralrin lo ahcun kafa le cu nule pa ral, ning zahtertu ah an cang lai I, miphun tlau ah kan cang ko lai. Baibal ca chungah Lot nih ram tha ram rum a simi Sodom le Gomorrah khua kha aa thim. (Gen 13:10). Cu ram cu a rumtukmi asinain an sualtuk ah vanmi hmanh thleihhrem a timmi khua a si ai(Gen 19:5). Cucaah lot le a chungkhar cu harnak faktuk an tonnak khua le chungkhar tionak tuah a cang. (Gen19 :12- 29).
Chin miphun hi Pathian nih a kan dawttuk, a kan zokhenhtuk, lam a kan hruaituk i ram rum,ramtha ah a kan hruai kan ti lio caan ah hin, kan i thimmi ram hna hi kan innchungkhar caah harnak faktuk kan tonnak hmun ah a cang ve sual kho ko daw kaw. U le nau , nule pa hna fakpi in na sining, na innchungkhar le nan fale dirhmun kha ruah a cu cang lo maw? Kan umnak ram hi zeitluk in rum hmanh seh, kan innchungkhar hi zeitluk in rum hmanh usih, kan fale nih cawnnak sang le fimthiamnak sangsang in cawng hna sehlaw, Pathian a thilo mi ram, Pathian a thih lomi chungkhar le Pathian a thihlo fale an si ahcun cucu thih a nung tukmi dirhmun a si. Miphun tlaunak a si.
Israel miphun hna cu zeibatuk uknak le pennak tangah um hmanhhnashelaw an biaknak( Judaism) cu an Miphun sersiamtu cozah bak a si. Cawnpiaktu Moses, Joshua, …etc le Profet vialte hna hi an miphun himnak ah biaknak lei lawng siloin miphun dirkamhtu ah fakpi in thazaang a lami an si bantuk in kan nih chim miphun nih teh kan biaknak hi kan miphun kilkawmtu ah kan hmang kho ve cang lai lo maw? Chinmi phun nih Luput pipa kan ngeih a herh cang.
Kan “Zawtnak” kan i theih ahcun kan damnak ah ‘sii din’ lawng a tan bantuk in, kan nih chin miphun nih Israel miphun bang, Greek pennak tangah fakpi in an i zuam bantuk kan innchungkhar, kan khrihfabu le kan miphun pi nih fakpi in kan cawlcangh le kan i zuam venak dingah kan lungput hi kan sersiam a hau ve cang.
Zohchihmi cauk:
1.Lee I.A. Levine, “The Age of Hellenism: Alexander the Great and the Rise and Fall of the Hasmonean Kingdom,” in ancient Isreal: A short History from Abraham to the Roman Destruction of the Temple, Hershel Shanks,ed.,( Washington:SPCK,1988).
2. ABehera, From Law to Grace (Sourjya Printers,2009).
3. David F. Hinson, OLD TESTAMENT INTRODUCTION 1: HISTORY OF ISREAL,(Kottayam:ISCPK,1990).
4. VIMALA PAULUS, INTERODUCING CHRISTIAN EDUCATION,(DARDRAS:THE DIOCESAN PRESS,1986).
5. JAMES E. REED RONNIE PREVOST, A HISTORY OF CHRISTIAN EDUCATION, (USA:BROADMAN &HOLMAN PUBLISHERS,1993).
Sang Uk Cung
Serampore College/University
Serampore,India.
Sunday, November 6, 2011
Pope Nun le tuchan Hruaitu Nun zohtinak
By Pastor Sang Uk Cung
Biahram domh
Vancung kainak “lehhmah” a rak zuartu Pope (Roman Catholic a ngan bik tlangbawi) nih Thiangthlarau hruainak zoh lo bak in an nawlngeihnak lawngin khrihfabu an rak hruai tikah zeibantuk dah a rak cang ti le tuchan ah Khrihfabu hruaitu hna le cawnpiaktu hna nih zeibantuk in dah kan khrihfabu kan hruai hna ti zohthannak hi a biapi tukmi Issue a si caah kan dirhmun van I zohthannak ding caah kan van langhter ve.
Roman Catholic hruaitu Pope Hmasabik:
Jesuh thih hnu in AD1500 hlan khrihfabu cu Orthodox le Roman Catholic lawng an si kan ti khawh. Jesuh zultu hna nih khua zakip ah thawngtha cu an phuan ve caah khrih thawngtha cu khua zakip ah a karh ve nain hi lioah khrihfabu ngan an rak si lo. Abianaah Thomas hna hi India ah AD 52 ah a rak phan I, AD 63 ah khrihfabu biakkinn a rak sak ve. Asinain vawlei cungah khrihfa tuanbia ah a lang lo. Peter zong kum 25(AD42 -67) chung Rom khrihfabu ah Bishop a tuan ve. Cucaah Roman Catholic khrihfabu zumhnak ah Peter cu Rom ah a hmasabik Bishop a si tiah an ti I, a tuchan RC Pope hna hi Peter thawk in a changchang in a tutiang hi an si tiah an ruah. Cu pinah an ruahmi cu Peter cu bawi Jesuh nih “Vancung tawh” a pekmi (Matthew 16:18) nawlngeihnak kha Peter a hungchangtu nih an co i an pehzulh tiah an zumh.
Pop nawlngeihnak sangbik lio:
AD1000 - 1500 chan lio ahhin biaknak lei hruaitu a simi Pope le Bishop te hna kha siangpahrang le a tlang chuak upa nih an rak thim tawn hna. Pope si cu mi tampi nih duh cio a si I, tangka tamdeuh a pe khomi paoh kha rian tam deuh an rak pek hna. Thiang thlarau siloin tangka nih rian a tuan tikah khrihfami tampi nih thlarau leiah tumchuknak tamtuk a rak um.
Pope Heldebrand le siangpahrang Henry cu nawlngeihnak an I cuh:
AD1073 – 1085 lioah Heldebrand cu Europe ram ah Pope thawngbik a hung si. Biaknak kongah cozah ram uktu siangpahrang an i thlak khawh tilonak dingah 1076 ah khrihfa hruaitu pumhnak (Cardinal Council) a tuah i siangpahrang le cozah bawi nih Pope thim si ti hna hlah seh. Biaknak lei cu anmah chungah a thabik an timi kha Pope thim khawh siseh tiah bia an rak khiah. A hnu deuh ahcun Pope lawng sitiloin Archbishop le Bishop hna zong siangpahrang nih thim tilo in anmah tein i thim ding in bia an rak khiah chih than. Hi ruahnak hi mizapi nih an hna tlakpi hna.
Heldebrand tuahmi cu Holy Roman Empire an timi Rom pennak uktusiangpahrang Henry IV nih a theih tikah a lung a tling hrimhrim lo. Uknak kongah siseh, biaknak kongah siseh siangpahrang cu uktu bawi a rak si zungzalmi a si. Siangpahrang cu mi vialte uktu a si caah biaknak zong nawl a ngeih awk a si ko tiah a rak ti ve. Europe ram pathawng bik pahnih nih Lai lei cawtum suk lai bang, an van i er tikah mipi thinlung ah launak nganpi a um. Fakpi in I dohnak ral tiang thawh i thisen tiang a tho khomi a si caah mi lungthin chungah thinphannak tampi a um. Cu lio caan teah cun milan khua ah Archbishop a thar rianpek ding a si celngel ai. A honih dah a pek lai tiah nawlngeihnak cu tholung nih cung kai an i cuh bantuk in an i cuh cang ai. Milan khua hi a biapi ngaimi khua a si caah siangpahrang Henry nih a zumhmi minung kha chiah a duh. Pope Heldebrand nih a theih tikah saul siangpahrang kha profet Samuel nih a bia a ngaihlo caah a uknak a rawk bantuk in ka bia na ngeihlo ahcun na siangpahrang sinak in na tla lai tiah a rak ti. Henry nih a lehmi cu a thiangmi Rom pennak uktu siangpahrang ka sinak hi Pathian hnatlaknak in a si caah Hildebrand cu a rian silomi rian a tuan i a palhmi Pope a si tiah a leh ve. Pope Heldebrand nih Henry bia a theih tikah a thin a hung i a nawlngeihnak bakin siangpahrang le khrihfabu in a phuah.( hi lio caan ah hin roman catholic nih an ruahmi cu hi khrifabu silomi paoh cu hell tla ding tibak a si ko). Pope Heldebrand nih a chimmi cu, “mithiang Peter sinah bawi Jesuh nih nawlngeihnak tawh a pekmi tawh kha pek ka si cang. Henry siangpahrang cu khrihfabu uktu dingah Pathian nawlpeknak a si lo caah rammi vialte nih upatnak nan pe ti lai lo” tiah nawl a chuah.
Siangpahrang Henry nawlngeihnak kha ningcang loin a hmannak a rak tamtuk caah kawl ralkap bang mi thinlung ah hmunhma an rak ngeive lo I, ral tiang an rak tho bal. Pope cu Pathian changtu bak ah rak ruah an si caah mi thinlung cu Pope ah an rak i fun dih. Pope Heldebrand hi pa raltha bak a si ve caah siangpahrang le ram uktu bawi vialte kha a kut tangah chiah a duh ve hna. Augustine tialmi cauk ah Pathian khualipi ( The City of God) timi chungah Pathian khua lipi le vawlei khua lipi pahnih a um i Pahtian nih vawlei khua lipi a uk a timi kha aa chirh chan i, Pope hi siangpahrang nakin nawlngeihnak sang deuh kan ngei tiah a rak ti. Cupinah Pope cu Peter rianchangtu kan si caah “Vancung tawh kengtu” zong kan si. Cucaah mikip nih Pope ke an hnamh lai i siangpahrang le a tlangchuak hna thimnak, rianpeknak le phuahnak vialte a kut ah a um lai. Vawlei bawi biakhiahnak kha a herh a ti ahcun a rawk lai. Pope bia cu a hohmanh nih an remh kho lo, an rawk kho lo, an thleng kho lo. Minung le Pathian kar lakah nawlngeihnak sangbik an si lai tiah a rak ti.
Pope Heldebrand nawlchuahmi cu siangpahrang Henry nih cun a rak duh lo caah Pope Heldebrand nih siangpahrang in a phuah pinah khrihfabu in chuah a si chih. Siangpahrang Henry cu mipi thinlung zongah hma tampi an ngeihlo caah zeiti awk an thei ti lo I Pope Heldebrand cu zaangfah nawl a duh.
Siangpahrang Henry nih Pope Heldebrand cu a ke a hmanh:
Kum 1077 ah khan Italy ram chaklei Pope umnak Canossa ah zaangfahnak nawl dingah aa thawh. Asinain pope Heldebrand nih a rak chawn duh lo i a tong kho lo. Zing khat cu kedan loin khuasik lakah Pope umnak inn ka a va kingh nain innka a rak hunh duh bak lo. Nihnih chung innka hramah a dir I a nithumnak ah innka a hunh i siangpahrang Henry nih cu Pope hmaiah a bawk i a ke kha a hnamh hnuah ngeihthiamnak a hal. Pope nih kan ngeih thiam, asinain siangpahrang a tuan than le tuan than lo cu German parliament nih an ceih te lai a rak ti. Cun siangpahrang a tuan than ding a si hmanh ah Pope nawl a ngeih peng lai tiah bia a rak kamter. Cuticun vawlei cungah pope cu nawlngeihbik an hung si.
Pope innocent III( AD 1198 – 1216) chan lenbang ahcun Pope cu “minung nak in a ngan deuh i Pathian nakin a hme deuh bakah an rak chia I an nawl ngeihnak hi a rak sangtuk ve caah tih an nung ngaingai. Pope nih cozah nawlngeihnak zong a rak lak chih tikah thlarau lei zumhnak ah faktuk in a rak tum chuk. Anmah cawngtu ah ralkap an i chia i anmah dotu phun paoh kha an hrem hna i a thah tiang in mi tampi an rak thah hna. Hi bantuk midang nunnak tiang lakin biaknak hruaitu hna nih an rak tuah tikah khrifa tuanbia a muisam a rak chia tuk lio caan a rak si.
AD 1300 –1517 hrawng a hung phak tikah europe ram vialte hi ram khat bantuk in an rak uk i, Pope kha nawlngeihnak zong an i cuh lengmang. Zumtu thawhlawm a tam, a cozah pekmi vawlei siseh, tangka siseh hmuhnak tamtuk an ngei caah khrihfabu an rum tuk i Pathian riantuantu hna zong sangtuk in an nun tikah khrihfabu thanchonak an ruat ti lo i zumhnak leiah tumchuknak a zor chin lengmang.
Vancung kainak Lehhmah( indulgences) zuarnak:
Tangka duhnak cu “rili ti din he aa lo an ti ” rili ti cu a al caah din deuh ah ti a hal chin lengmang an ti bang, Pope nih rum chin lengmang an duh caah Phaisa kawlnak ah Vancung kainak Lehhmah tiang an rak zuar.
AD1517 ah wittenberg khua pawngahTetzel an timi pa nih Mainz khua Archbishop fialnak bantuk in Pope chuahmi sualngeih tiamnak lehhmah ( indulgences) a zuar kha an hmuh. Hi lehhmah a cawmi paoh cu Helfate ah a nganfahnak a tawiter lai i a sualnak zong ngaihthiam a si lai tiah a chim hna. Hi lioahBishop Albert cu Archbishop rian an rak pek. Thla an campiaknak caah German tangka in Ducat 10,000 a cawi i nawlngeitu hna kha a pek hna. Hi a cawimi chamnak ah Pope nih sual ngeihthiamnak lehhmah zuarnak nawl an pek i, a zuarmi man kha a cheu cu amah nih aa lak i a cheu cu St. Piter basilica biakinn saknak ah a rak pek. Phaisa kawlnak ah a tha tukmi a si caah a thi ciami lawng siloin a thi rihlomi hna ca tianginn a rak zuar i mitampi nih khamhnak co cu an duh tuk caah sifak le mirum he an rak cawk cio a si. A ruang cu, “Vancung kainak lehhmah kan ngeih ahcun khamhmi kan si cang! Kan sual zongah hell ka tla lai lo,vancung ah ka kai lai” tiah an rak ruah. Cucaah lehhmah aa cawkmi paoh nih Pathian leiah I zuam duhnak nakin an nun kha nuamhnak paoh in an rak nun caah Khrihfa mui a rak chia tuk lio caan a si.
Martin Luther (German) pa nih Pope nawlngeihnak a duhlonak le diklonak vialte kha biatlang (95) in a rak tial iwittenberg biakinn ah october 31,1517 ni ah a rak tar. Luther nih biapi in a chimmi cu khamhnak cu Jesuh khrih kan zumhnak le cohlannak in a si. Zumtu paohpaoh hi tlangbawi bantuk in ngeihthiam halnak kan ngei ko ti kha a rak chimh hna. Kanmah zumhnak in kan vancung kan co lai I, kanmah sualnak in kan thi ko lai vancung kainak lehhmah hi a hmanlo mi a si tiah a tinak kha fakpi in a rak fianter. Martin Luther ca tialmi cu mipi nih an rel tikah an lung a rak tling tuk cio hna tikah Roman Catholic cu pup tiah aa cheu I, RC hruainak a duhlomi paoh kha europe ram kip ah an hung karh thluahmah. Cu pawl cu “protestant” tiah an kan ti hna I a sullam cu “dohtu” tinak an si.
Israel mi hna nih Gentle mi paoh vancung kai lo dingah ah an rak ruah lio hna bantuk in RC hruaitu Pope zong nih an rak ruahmi cu RC a si lomi paoh cu “hell” mei thingtom alh dingmi an si ti bakin a rak ruah hna caah RC dohtu poah cu Newin cozah le Than Shew cozah bang, Pope nih cun anmah a dotu paoh kha fakpi in an rak hrem hna i minung tampi zumtu thatha zong an rak thah hna. Hi lio caan hi Jesuh zumtu ciocio a simi zumhning khat lo ruangah faktuk in i thahnak le thi sen tamtuk a rak luang.
Tuchan khrihfa nun he zohtinak
1.Pope nun le tuchan hruaitu cheu khat nun zohtinak
Pope nih anmah zumhnak kha a hmanbik, a tha bik, a dikbik, le a tlingbik ah an I ruah caah:-
1. Pathian aiawhtu ah an I ruah. Mipi kha baibal ca rel an rak sianh hna lo. Mipi nih Baibal ca rel khawh a si lo caah Mipi nih Pathian biatak hngalhnak a um lo.
2. RC a si lomi paoh cu hell tla ding bak ah an rak ruah hna caah, RC zumhning a dohmi paoh cu an hrem hna I, a thah tiang in an rak thah hna
3. Roman Catholic chung lawng nupi thit khawh a si I biaknak dang he thitumnak cu an rak khap. Bu dang he an I thit umh ahcun Hell tla ding bak ah an rak ruah hna . A dangdang tampi a um rih.
Pope nih anmah zumhnak lawng kha a thabik le a dikbik in an hmuhnak nih midang zei rellonak,soiselnak,dohnak le thahnak tiang in an rak um bantuk in tuchan Pathian rian tuantu tampi cu kan mah zumhning, pomning, kalpi ning, le cawnpiak ning lawng a hman ti phun in mi zumhning le pomning kha a palh bak tiah soiselnak, remlonak le hell tla ding tiangin a ruatmi zumhtu tampi in kan um ve. Farasi pawl zong hi baibal ca an thiam, rawl an ulh, nawlbia an zulh dih, pekchannak an thawng. A sinain Jesuh khrih he an I tong lo.Tuchan cawnpiaktu tampi zong Jesuh he aa tong lomi tam pi kan um kho. Kan mah le kanmah kha fimtuk,thiamtuk le piangthar tuk in kan I ruahnak nih Farasi bang Jesuh he ton lo a fawi. Hihi kan I ral rin awk nun a si.
Pope bantuk in kan fimnak,thiamnak,le kan thil ti khawhnak lawng rinh I, Pathian thiang thlarau duhnak zoh ti loin Khrihfabu a hruaitu kan um sual maw?Tuchan ah laimi tampi nih fimnak kan cawng i baibal leiin M.div., M.Th., Doctor zong tampi nih kan lak cang nain Thiang thlarau nun nak cu cawnnak( ca relnak, tuak tannak, fimnak..etc) in hmuh khawh a si lo caah mipi chrangah kan hel tuk. Kan thawngtha chimhmi cu a tha tuk ko nain "Knowledge" men ah a cang tawn "Nun thlengtu" a si kho tawn lo. Billy Grahamkha Fox News ( USA ) nih interview an tuahmi ah a chimmi cu" Pathian hmanmi thawngtha phuangtu nihcun “Meditation le prayer” loin cun Thiangthlarau nunnak taktak in mipi hruai khawh a si lo. "Meditation le Prayer" caan tlawmtuk a pemi phungchim cu a thatukmi hmanh nih mi nun a thleng kho taktak lo " tiah a ti. Thiang thlarau nunnak taktak cu “Meditation le Prayer” kan tuahnak tu in hmuh khawh a si. Cucu Vawlei cung biaknak a rak dirhtu cio nun ah a langmi a si (Gautamah, Mohammad etc). Jesuh zong “Meditation le Prayer” ah caan tampi a pemi Pathian a si ve. Cawnnak le fimnak cu minung nih Pathian kong le Baibal kha fiang deuh le kau deuh in kan theihnak a si i Thiang thlarau nun a ngei chinchin mi hna caah cun Pathian sunparnak cu zeitluk in dah an langhter. Baptist khrihfa buu hi cawnnak le fimnak a uarmi kan si bantuk in zeitluk in dah Pathian rian an rak tuan khawh. Cawnnak le thiang thlarau nun an rak ngeih caah a si (Judson,Carson, William Carey ..etc.) Tuchan Baptist pastor hruaitu tampi kan pa le keneh zulh than kan herh cang. Pope bantuk in kan fimnak,thiamnak,thilthi khawhnak le nawlngeihnak khan khirhfabu kha a uk in kan uk hna I, khrihfabu chungah pakhat le pakhat ngeihtiamnak, upatnak, dawtnak,ramnak le lungrualnak a um ti lo. Chim duhmi cu Fimnak cu a biapi tuk ko. Asinain kan fimnak lawng kan I rinh I Thiang thlarau nun kan ngei lo ahcun midang caah thilrit kan rak sinak tete zong a tam tuk. Cu bantuk hruaitu nih kan khrihfabu ah Keimah ti lungput a ngei i BU chungah thlachiat ruatnak um bak loin khrihfabu kan hruai tikah buainak a chuak peng nak hi a si. I ral ring!
2. Pope cawnpiakning le Tuchan cheukhat cawnpiakning zohtinak
Pope nih khamhnak pekhotu bakah an rak I ruah I, vancung kainak Lehhmah tiang an rak zuarnak nih Khrihfa nunzia a rak chiatter bantuk in tuchan khrihfa nun a chiattertu cawnpiak ning cu, “ Kan sual zongah kan khamhnak a tlau kho lo”timi hi a si. Khamh ka fiangcang ti I, ziaza thatnak lei nun I timh loin duh paoh in zuu, kuak, khaini, tikor….etc a tuahmi khrihfa mi tampi kan um cang.
“Ka sual zongah ka Khamhnak a tlau kho lo” timi cawnpiaknak kan ti tikah bia ngeih nuamlo deuh in van fianter ko usih law kan lairam ah cawnpiaktu cheukhat nih an chimmi cu “ khamh ka fiang i ka co cang hnu ahcun nu paw cung ka bawh zongah ka khamhnak cu a tlau kho lo”timi phun in cawnpiaknak a ummi nih hin zumtu tampi an“Psycho le Philo” ah a luhtuk tikah vancung kainak lehhmah aa rak I cawkmi phun in kan sual zongah kan khamhnak a tlau kho lo ti phun in an khuaruahnak ah a um ve tikah an nunnak kha thannak lei siloin duh poah nunnak leiah a hruaimi khrihfa kan tam tuk cang.
Hi cawnpiaknak hi lairam lawng ah siloin vawlei cungah thawngtha chimhtu tampi nih baibal cherhchan in cawnpiakmi a si caah el awk le zumhlo awk a har ngaingaimi cawnpiak ning phun khat a si. I kor 3:10-15 chung i a van langhtermi “inn cu a sung ko lai nain a mah cu khamh a si lo lai” ti te hna. Khamhnak kan co ri in vancung ah kan min cu tial a si cang caah kan khamhnak cu a tlaukho ti lo. (bia 13:8, 3:5,17:8, luke 10: 20, salm 69:28, exo 32:32 -33…..etc.. ) ti te hna le a dangdang ah baibal cherhchan tampi in an cawnpiaknak a um. Hi cawnpiaktu hna nih aa timhmi cu “khamhnak a co cangmi cu a sualthan kho ti lo, an sual thanmi cu khamhnak tling a colomi a si” timi lei khin an lakduhmi a si ve. A sinain mitam pi nih hi cawnpiaknak ruangah an khuaruah ning( Psychological thinking ) le zumhning ( Philosophical thinking) ah palhnak tampi a um caah hi cawmpiaknak hi khrihfa nunzia a tum chuk tertu cawnpiak ning a si tiah vawlei cung phungchim thiam min thang tampi nih an doh.
Tuchan ah vawlei cung ahhin Liberal cawnpiaknak nih khrihfa a let ter hna I, cawnpiaknak hmanlo nih “khrihfa iang”a kan ngeihter kho lo. Tahchunhnak ah David Servant nih a tialmi “ The Great Gospel Deception” cauk chungah cun USA ram cu vawlei cungah khrihfa ram timi a sinain “khamhnak kong cawnpiaknak hmanlo” ruangah a sual bikmi ram ah a cang a ti.
Dr.Haivunglian nihrungcin@yahoogroups.com biaruahanak ah USA ram sining a rak langhtermi cu laimi tampi nih America cu second vanram or Paradise a ti tawn. Mitampi nih America rumnak, fimnak, thiamnak, minung dawhnak, motor tamnak, lam thatnak, vanlawng tamnak, le zeizongte thatnak lawngte zoh in, America cu, vanram nak nuam an ti ve. Asinain laimi mi tampi nih America sining a thatlonak kha kan rak hmu kho ve tawn lo. America a chiatnak, a harnak, a thatlonak, a chamhbaunak le tih a nunnak vialte kan hmuh lo tikah an nunning thalo kha i cawn a fawi te. America hi, zohchunh awk tlak a sinak tampi a um nain, a chiatnak a tam tuk ve. Lak ding le cawnding tampi a um. Hlawt ding le laimi sining he aa tlaklo mi tampi a um ve. Kan then thiam lo ahcun, hi ram cu, laimi kan hrawhnak ram pakhat a si kho tiah ka ruah.
Aruang tampi lakah "Democracy le Freedom(zalonnak)" an uar tuk ruangah, "freedom abuse" an tuahmi a tam tuk. Cu nun nih cun khrih mui a cuanter kho ti hna lo. Cucaah USA cu:- mithah lainawn a tambiknak ram, vaa cung paduh a tambiknak ram, nuva tangthen a tambiknak ram (50-54% an ithen), fir a tambiknak ram, thawngtla an tambiknak ram, tlaihhrem a tambiknak ram (second paruk ah nu pakhat an tlaihhrem ti a si), lakfa pawi a tambiknak ram (kum khat ah lakfa 1300000 renglo an chuak), nu pakhat nih va voi tambik neihnak ram (mi pakhat va 16 ngeimi tampi an um), kumtlinglo va ngei tambiknak ram, le tawzuar tambiknak ram pakhat ah aa chuah cang ai.
Minung tampi nih cun, nu le pa sualnak cu lentecelh tluk in an ruah men. Vacung paduh cu, va le umlo kar ah "um har pheng thil" men ah an ruah. Nupi le taw zuar cu, family income ah an chiah men. Rili kam khua tampi ah, college le tanghra siangngakchia pawl, nuamcen le chun laicer ah, nu le pa sualnak a bubu in tuah le video thlak, nu nih an chiatha piah kha, "tuition fee" kawlnak ah an ti men. Democracy freedom timi bia hmang in, mah bantuk nunzia a hmangmi, an karh chin lengmang cang. Bible le Pathian a ralchanh mi mifim an tam tuk cang fawn. Bible cu, mifimpa Darwin cawnpiaknak nih a lan chin lengmang. Atheipar cu, Pathian zong tih lo; bible zong zumh lo; minung nunnak zong upat le tihzah a um ti lo. Hi nun hi Pathian a bia lomi hna ram zong ah tampi a um ko nain zeiruangah dah khrihfa ram a simi USA ram ah hi tluk rumro hin an sual ti ahcun "Democracy le Freedom(zalonnak)" an uar tukmi nakin cawnpiaknak deu zumh palhnak bak a si tiah thawngtha chimtu tampi nih an chim.
Khamhnak taktak:
Pathian nih vawlei a kan dawtnak or a kan khamhnak cu a tlau kho taktak lo. Johan 3 :16 chungah Pathian nih vawlei hi a dawt hrinhrang caah a fapa ngeih chunte kha a pek a ti. A cung biafang kan zoh ahcun Pathian nih a dawttuk hrimhrim mi hi “khrihfami” lawng a ti lo “vawlei” a ti. Cucaah Pathian nih hin muslim, hindu, budha, biaknak ngei lo…….etc a dawt dih hna caah a fapa cu minung vialte caah a kan pekmi a si. Asinain Pathian nih cu a kan khamhnak cu minung lei in a cohlan I, a thih tiang fek tein aa bochan peng lo or a zumh penglo ahcun Pathian khamhnak cu a hmu lai lo. Kan khamhtu Jesuh hrimhrim nih a kan cawnpiakmi cu “a dongh tiangin a fekmi cu khamh an si lai”(matthew 24:13) a kan ti. Hi bia hi paul, peter le zultu pawl chimmi a si lo. Pathian fapa Jesuh bak nih a hmurka bak in a kan cahtami biafang a si.
Vancung kainak lehhmah aa cawk i khamh ka si cang tiah duh paoh in sualnak a rak tuahmi hna nun bantuk in, tuchan zongah“camping” kainak in khamh kai fiang cang! Ka min cu vancung ah tial a si cang! Ka thlarau cu Pathian sinah a um cang! Ka min cu vancungah tial a sicang, ka sual a si le Pathian dantaknak ka tuar ko lai I, kan thlarau cu khamh a si ko lai timi zumhnak le ruahnak nih mitampi kan zumh ning le kan khuaruah ning a hrawh caah khrihfa nun ah Khrihfa iang kan ngei kho ti lo. Cucu vawlei cungah ramkip lawng silo in kan lai miphun chungah tampi a um cang.
A taktak cu Pathian khamhnak cu Pathian pekmi a si I minung nih tuannak, felnak,dinnak,le I zuamnak in co khawh a si lo. Pathian khamhnak cu Pathian vel thawng lawnglawng in a lak tein a kan pekmi kha kan cohlan i kan thih tiang fek tein kan zumh, kan i nunpi, kan thanter peng ding kha a si. Cubantuk nun a ngei cangmi cu a tluk sual zongah ngeihcihnak in a kir than peng. Cucu “ khamh hmuh tlak zumhnak ” a comi taktak nun cu a si. Sualnak a tuah sual hmah ah a sualpeng kho lo.( David, Peter, …etc). Cusiloin sualnak kan tuah zongah kan khamhnak cu a tlau kholo timi cawnpiaktu pawl hi cu Pope nih khamhnak kha fawite in an rak tuahmi vancung lehhmah zuarnak he aa lomi cawnpiak ning phun khat a si I, Laimi tampi nih hi bantuk cawnpiaktu hi khawi ka kan umnak paoh ah kan I ralrin awk a si.
Biafunnak
1962 lioah Vatican khua ah tuahmiSecond Vatican Council (Vatican II) cu St. Peter’sBasilica biakinn ah Roman Catholic Pope John 23rd hruainak in tonnak an ngei I, hi council cuEcumenical Council an ti. Hi Vatican IIahhin Pope nih an phunglam vialte kha an remdih cang. Phundang in kan chim ahcun Pope an piangthar cang kan ti khawh. An zumhning zong an thlen cang. Baibal ca mikip nih rel khawh a silomi kha, rel khawh a si cang. Nupithitnak kong ah RC zong nih Bu dang thit khawh a si cang. RC zumhnak duhlomi hremnak le thahnak a dai cang. “ka palh” timi hi Pathian nih a duhbikmi nun cu a si bantuk in Pope nih an sining kha fakpi in an van I zoh tikah an sining le lungput kha an van thlen I, remnak le theihthiamnak tampi a hung um cang.
Lai miphun kum110 a sicangmi khrihfa nih zei bantuk kan lungput nih dah kan khrihfabu le kah miphun chungah buainak a chuahter? Pope bantuk in kan lungput,zumhning le kan pomning kha a hmantuk in kan I ruah sual maw? Kan hman tuk kan tinak nih khrihfabu or kan miphun chungah harnak,buainak, le thencheunak kan tlunter sual maw? Kan mipi hi a ping ah kan hruai sual hna maw? Kan nun hi zoh than le cuanh than kan herh cang lo maw?
Kan miphun khirhfa Iang kan ngeih khawhnak dingah ka ruahmi cu:-
1.Kan Lai miphun chungah Pathian riantuantu Pastor hna le Evangelist hna nih kan cawnpiak ning aa dangnak Dotrine kha faktuk in soiselnak le dohnak kha ngol cang usih law kan miphun pi nih a herh cangmi thlarau biatak a simi “khrih nun”kan ngei khawh naklai kutsih in tuan cang u sih.
2.Kan khua caan a chiat bantuk in cawnpiaktu deu an chuak chin lengmang. Cawnpiaknak deu cu kan theih khawhnak lai Jesuh nih bia a kan cah tami cu “ an theipar in rak zoh hna u a kan ti” ( Matt 7:15-20,Matt 12:35,Luke 6:43-45).“Biachim naal” hi pianthar a si lo. Hrinthan or lungthlen or piangthar or zumhtu timi cu “Nunthlenmi” hi a si. Nun thlennak taktak a ngei lomi cawnpiaktu cu an theipar in hngalh khawh an si. Kan khrihfabu ah cawnpiaktu deu hi ralrin kan herh cang.
3.Kan ram nih "Democracy le Freedom(zalonnak)" a hmuh khawh naklai a lamkip in riantuantu hna nih Pope bantuk in a fimbik,a thiambik le a hngalbik bantuk in kan I ruah I, kanmah duhning lawngin suaisam I, hruai hi a fawi tuk. Cu bantuk nihcun hruaitu pakhat le pakhat karlak ah I hmuhthiam lonak nganpi a chuahter I, Miphun thazaang a derter tawn. Pope nih an palhnak an I hngalh I, an nun an I rem bantuk in miphun hruaitu hna zong nih kan sining zohthan in “lungthin pipa taktak” he kan miphun hruai ko hna usih.
Kan miphun damnak ding caah ruahchannak nganpi he,
Pastor Sang Uk Cung
Serampore College/University
India.
Biahram domh
Vancung kainak “lehhmah” a rak zuartu Pope (Roman Catholic a ngan bik tlangbawi) nih Thiangthlarau hruainak zoh lo bak in an nawlngeihnak lawngin khrihfabu an rak hruai tikah zeibantuk dah a rak cang ti le tuchan ah Khrihfabu hruaitu hna le cawnpiaktu hna nih zeibantuk in dah kan khrihfabu kan hruai hna ti zohthannak hi a biapi tukmi Issue a si caah kan dirhmun van I zohthannak ding caah kan van langhter ve.
Roman Catholic hruaitu Pope Hmasabik:
Jesuh thih hnu in AD1500 hlan khrihfabu cu Orthodox le Roman Catholic lawng an si kan ti khawh. Jesuh zultu hna nih khua zakip ah thawngtha cu an phuan ve caah khrih thawngtha cu khua zakip ah a karh ve nain hi lioah khrihfabu ngan an rak si lo. Abianaah Thomas hna hi India ah AD 52 ah a rak phan I, AD 63 ah khrihfabu biakkinn a rak sak ve. Asinain vawlei cungah khrihfa tuanbia ah a lang lo. Peter zong kum 25(AD42 -67) chung Rom khrihfabu ah Bishop a tuan ve. Cucaah Roman Catholic khrihfabu zumhnak ah Peter cu Rom ah a hmasabik Bishop a si tiah an ti I, a tuchan RC Pope hna hi Peter thawk in a changchang in a tutiang hi an si tiah an ruah. Cu pinah an ruahmi cu Peter cu bawi Jesuh nih “Vancung tawh” a pekmi (Matthew 16:18) nawlngeihnak kha Peter a hungchangtu nih an co i an pehzulh tiah an zumh.
Pop nawlngeihnak sangbik lio:
AD1000 - 1500 chan lio ahhin biaknak lei hruaitu a simi Pope le Bishop te hna kha siangpahrang le a tlang chuak upa nih an rak thim tawn hna. Pope si cu mi tampi nih duh cio a si I, tangka tamdeuh a pe khomi paoh kha rian tam deuh an rak pek hna. Thiang thlarau siloin tangka nih rian a tuan tikah khrihfami tampi nih thlarau leiah tumchuknak tamtuk a rak um.
Pope Heldebrand le siangpahrang Henry cu nawlngeihnak an I cuh:
AD1073 – 1085 lioah Heldebrand cu Europe ram ah Pope thawngbik a hung si. Biaknak kongah cozah ram uktu siangpahrang an i thlak khawh tilonak dingah 1076 ah khrihfa hruaitu pumhnak (Cardinal Council) a tuah i siangpahrang le cozah bawi nih Pope thim si ti hna hlah seh. Biaknak lei cu anmah chungah a thabik an timi kha Pope thim khawh siseh tiah bia an rak khiah. A hnu deuh ahcun Pope lawng sitiloin Archbishop le Bishop hna zong siangpahrang nih thim tilo in anmah tein i thim ding in bia an rak khiah chih than. Hi ruahnak hi mizapi nih an hna tlakpi hna.
Heldebrand tuahmi cu Holy Roman Empire an timi Rom pennak uktusiangpahrang Henry IV nih a theih tikah a lung a tling hrimhrim lo. Uknak kongah siseh, biaknak kongah siseh siangpahrang cu uktu bawi a rak si zungzalmi a si. Siangpahrang cu mi vialte uktu a si caah biaknak zong nawl a ngeih awk a si ko tiah a rak ti ve. Europe ram pathawng bik pahnih nih Lai lei cawtum suk lai bang, an van i er tikah mipi thinlung ah launak nganpi a um. Fakpi in I dohnak ral tiang thawh i thisen tiang a tho khomi a si caah mi lungthin chungah thinphannak tampi a um. Cu lio caan teah cun milan khua ah Archbishop a thar rianpek ding a si celngel ai. A honih dah a pek lai tiah nawlngeihnak cu tholung nih cung kai an i cuh bantuk in an i cuh cang ai. Milan khua hi a biapi ngaimi khua a si caah siangpahrang Henry nih a zumhmi minung kha chiah a duh. Pope Heldebrand nih a theih tikah saul siangpahrang kha profet Samuel nih a bia a ngaihlo caah a uknak a rawk bantuk in ka bia na ngeihlo ahcun na siangpahrang sinak in na tla lai tiah a rak ti. Henry nih a lehmi cu a thiangmi Rom pennak uktu siangpahrang ka sinak hi Pathian hnatlaknak in a si caah Hildebrand cu a rian silomi rian a tuan i a palhmi Pope a si tiah a leh ve. Pope Heldebrand nih Henry bia a theih tikah a thin a hung i a nawlngeihnak bakin siangpahrang le khrihfabu in a phuah.( hi lio caan ah hin roman catholic nih an ruahmi cu hi khrifabu silomi paoh cu hell tla ding tibak a si ko). Pope Heldebrand nih a chimmi cu, “mithiang Peter sinah bawi Jesuh nih nawlngeihnak tawh a pekmi tawh kha pek ka si cang. Henry siangpahrang cu khrihfabu uktu dingah Pathian nawlpeknak a si lo caah rammi vialte nih upatnak nan pe ti lai lo” tiah nawl a chuah.
Siangpahrang Henry nawlngeihnak kha ningcang loin a hmannak a rak tamtuk caah kawl ralkap bang mi thinlung ah hmunhma an rak ngeive lo I, ral tiang an rak tho bal. Pope cu Pathian changtu bak ah rak ruah an si caah mi thinlung cu Pope ah an rak i fun dih. Pope Heldebrand hi pa raltha bak a si ve caah siangpahrang le ram uktu bawi vialte kha a kut tangah chiah a duh ve hna. Augustine tialmi cauk ah Pathian khualipi ( The City of God) timi chungah Pathian khua lipi le vawlei khua lipi pahnih a um i Pahtian nih vawlei khua lipi a uk a timi kha aa chirh chan i, Pope hi siangpahrang nakin nawlngeihnak sang deuh kan ngei tiah a rak ti. Cupinah Pope cu Peter rianchangtu kan si caah “Vancung tawh kengtu” zong kan si. Cucaah mikip nih Pope ke an hnamh lai i siangpahrang le a tlangchuak hna thimnak, rianpeknak le phuahnak vialte a kut ah a um lai. Vawlei bawi biakhiahnak kha a herh a ti ahcun a rawk lai. Pope bia cu a hohmanh nih an remh kho lo, an rawk kho lo, an thleng kho lo. Minung le Pathian kar lakah nawlngeihnak sangbik an si lai tiah a rak ti.
Pope Heldebrand nawlchuahmi cu siangpahrang Henry nih cun a rak duh lo caah Pope Heldebrand nih siangpahrang in a phuah pinah khrihfabu in chuah a si chih. Siangpahrang Henry cu mipi thinlung zongah hma tampi an ngeihlo caah zeiti awk an thei ti lo I Pope Heldebrand cu zaangfah nawl a duh.
Siangpahrang Henry nih Pope Heldebrand cu a ke a hmanh:
Kum 1077 ah khan Italy ram chaklei Pope umnak Canossa ah zaangfahnak nawl dingah aa thawh. Asinain pope Heldebrand nih a rak chawn duh lo i a tong kho lo. Zing khat cu kedan loin khuasik lakah Pope umnak inn ka a va kingh nain innka a rak hunh duh bak lo. Nihnih chung innka hramah a dir I a nithumnak ah innka a hunh i siangpahrang Henry nih cu Pope hmaiah a bawk i a ke kha a hnamh hnuah ngeihthiamnak a hal. Pope nih kan ngeih thiam, asinain siangpahrang a tuan than le tuan than lo cu German parliament nih an ceih te lai a rak ti. Cun siangpahrang a tuan than ding a si hmanh ah Pope nawl a ngeih peng lai tiah bia a rak kamter. Cuticun vawlei cungah pope cu nawlngeihbik an hung si.
Pope innocent III( AD 1198 – 1216) chan lenbang ahcun Pope cu “minung nak in a ngan deuh i Pathian nakin a hme deuh bakah an rak chia I an nawl ngeihnak hi a rak sangtuk ve caah tih an nung ngaingai. Pope nih cozah nawlngeihnak zong a rak lak chih tikah thlarau lei zumhnak ah faktuk in a rak tum chuk. Anmah cawngtu ah ralkap an i chia i anmah dotu phun paoh kha an hrem hna i a thah tiang in mi tampi an rak thah hna. Hi bantuk midang nunnak tiang lakin biaknak hruaitu hna nih an rak tuah tikah khrifa tuanbia a muisam a rak chia tuk lio caan a rak si.
AD 1300 –1517 hrawng a hung phak tikah europe ram vialte hi ram khat bantuk in an rak uk i, Pope kha nawlngeihnak zong an i cuh lengmang. Zumtu thawhlawm a tam, a cozah pekmi vawlei siseh, tangka siseh hmuhnak tamtuk an ngei caah khrihfabu an rum tuk i Pathian riantuantu hna zong sangtuk in an nun tikah khrihfabu thanchonak an ruat ti lo i zumhnak leiah tumchuknak a zor chin lengmang.
Vancung kainak Lehhmah( indulgences) zuarnak:
Tangka duhnak cu “rili ti din he aa lo an ti ” rili ti cu a al caah din deuh ah ti a hal chin lengmang an ti bang, Pope nih rum chin lengmang an duh caah Phaisa kawlnak ah Vancung kainak Lehhmah tiang an rak zuar.
AD1517 ah wittenberg khua pawngahTetzel an timi pa nih Mainz khua Archbishop fialnak bantuk in Pope chuahmi sualngeih tiamnak lehhmah ( indulgences) a zuar kha an hmuh. Hi lehhmah a cawmi paoh cu Helfate ah a nganfahnak a tawiter lai i a sualnak zong ngaihthiam a si lai tiah a chim hna. Hi lioahBishop Albert cu Archbishop rian an rak pek. Thla an campiaknak caah German tangka in Ducat 10,000 a cawi i nawlngeitu hna kha a pek hna. Hi a cawimi chamnak ah Pope nih sual ngeihthiamnak lehhmah zuarnak nawl an pek i, a zuarmi man kha a cheu cu amah nih aa lak i a cheu cu St. Piter basilica biakinn saknak ah a rak pek. Phaisa kawlnak ah a tha tukmi a si caah a thi ciami lawng siloin a thi rihlomi hna ca tianginn a rak zuar i mitampi nih khamhnak co cu an duh tuk caah sifak le mirum he an rak cawk cio a si. A ruang cu, “Vancung kainak lehhmah kan ngeih ahcun khamhmi kan si cang! Kan sual zongah hell ka tla lai lo,vancung ah ka kai lai” tiah an rak ruah. Cucaah lehhmah aa cawkmi paoh nih Pathian leiah I zuam duhnak nakin an nun kha nuamhnak paoh in an rak nun caah Khrihfa mui a rak chia tuk lio caan a si.
Martin Luther (German) pa nih Pope nawlngeihnak a duhlonak le diklonak vialte kha biatlang (95) in a rak tial iwittenberg biakinn ah october 31,1517 ni ah a rak tar. Luther nih biapi in a chimmi cu khamhnak cu Jesuh khrih kan zumhnak le cohlannak in a si. Zumtu paohpaoh hi tlangbawi bantuk in ngeihthiam halnak kan ngei ko ti kha a rak chimh hna. Kanmah zumhnak in kan vancung kan co lai I, kanmah sualnak in kan thi ko lai vancung kainak lehhmah hi a hmanlo mi a si tiah a tinak kha fakpi in a rak fianter. Martin Luther ca tialmi cu mipi nih an rel tikah an lung a rak tling tuk cio hna tikah Roman Catholic cu pup tiah aa cheu I, RC hruainak a duhlomi paoh kha europe ram kip ah an hung karh thluahmah. Cu pawl cu “protestant” tiah an kan ti hna I a sullam cu “dohtu” tinak an si.
Israel mi hna nih Gentle mi paoh vancung kai lo dingah ah an rak ruah lio hna bantuk in RC hruaitu Pope zong nih an rak ruahmi cu RC a si lomi paoh cu “hell” mei thingtom alh dingmi an si ti bakin a rak ruah hna caah RC dohtu poah cu Newin cozah le Than Shew cozah bang, Pope nih cun anmah a dotu paoh kha fakpi in an rak hrem hna i minung tampi zumtu thatha zong an rak thah hna. Hi lio caan hi Jesuh zumtu ciocio a simi zumhning khat lo ruangah faktuk in i thahnak le thi sen tamtuk a rak luang.
Tuchan khrihfa nun he zohtinak
1.Pope nun le tuchan hruaitu cheu khat nun zohtinak
Pope nih anmah zumhnak kha a hmanbik, a tha bik, a dikbik, le a tlingbik ah an I ruah caah:-
1. Pathian aiawhtu ah an I ruah. Mipi kha baibal ca rel an rak sianh hna lo. Mipi nih Baibal ca rel khawh a si lo caah Mipi nih Pathian biatak hngalhnak a um lo.
2. RC a si lomi paoh cu hell tla ding bak ah an rak ruah hna caah, RC zumhning a dohmi paoh cu an hrem hna I, a thah tiang in an rak thah hna
3. Roman Catholic chung lawng nupi thit khawh a si I biaknak dang he thitumnak cu an rak khap. Bu dang he an I thit umh ahcun Hell tla ding bak ah an rak ruah hna . A dangdang tampi a um rih.
Pope nih anmah zumhnak lawng kha a thabik le a dikbik in an hmuhnak nih midang zei rellonak,soiselnak,dohnak le thahnak tiang in an rak um bantuk in tuchan Pathian rian tuantu tampi cu kan mah zumhning, pomning, kalpi ning, le cawnpiak ning lawng a hman ti phun in mi zumhning le pomning kha a palh bak tiah soiselnak, remlonak le hell tla ding tiangin a ruatmi zumhtu tampi in kan um ve. Farasi pawl zong hi baibal ca an thiam, rawl an ulh, nawlbia an zulh dih, pekchannak an thawng. A sinain Jesuh khrih he an I tong lo.Tuchan cawnpiaktu tampi zong Jesuh he aa tong lomi tam pi kan um kho. Kan mah le kanmah kha fimtuk,thiamtuk le piangthar tuk in kan I ruahnak nih Farasi bang Jesuh he ton lo a fawi. Hihi kan I ral rin awk nun a si.
Pope bantuk in kan fimnak,thiamnak,le kan thil ti khawhnak lawng rinh I, Pathian thiang thlarau duhnak zoh ti loin Khrihfabu a hruaitu kan um sual maw?Tuchan ah laimi tampi nih fimnak kan cawng i baibal leiin M.div., M.Th., Doctor zong tampi nih kan lak cang nain Thiang thlarau nun nak cu cawnnak( ca relnak, tuak tannak, fimnak..etc) in hmuh khawh a si lo caah mipi chrangah kan hel tuk. Kan thawngtha chimhmi cu a tha tuk ko nain "Knowledge" men ah a cang tawn "Nun thlengtu" a si kho tawn lo. Billy Grahamkha Fox News ( USA ) nih interview an tuahmi ah a chimmi cu" Pathian hmanmi thawngtha phuangtu nihcun “Meditation le prayer” loin cun Thiangthlarau nunnak taktak in mipi hruai khawh a si lo. "Meditation le Prayer" caan tlawmtuk a pemi phungchim cu a thatukmi hmanh nih mi nun a thleng kho taktak lo " tiah a ti. Thiang thlarau nunnak taktak cu “Meditation le Prayer” kan tuahnak tu in hmuh khawh a si. Cucu Vawlei cung biaknak a rak dirhtu cio nun ah a langmi a si (Gautamah, Mohammad etc). Jesuh zong “Meditation le Prayer” ah caan tampi a pemi Pathian a si ve. Cawnnak le fimnak cu minung nih Pathian kong le Baibal kha fiang deuh le kau deuh in kan theihnak a si i Thiang thlarau nun a ngei chinchin mi hna caah cun Pathian sunparnak cu zeitluk in dah an langhter. Baptist khrihfa buu hi cawnnak le fimnak a uarmi kan si bantuk in zeitluk in dah Pathian rian an rak tuan khawh. Cawnnak le thiang thlarau nun an rak ngeih caah a si (Judson,Carson, William Carey ..etc.) Tuchan Baptist pastor hruaitu tampi kan pa le keneh zulh than kan herh cang. Pope bantuk in kan fimnak,thiamnak,thilthi khawhnak le nawlngeihnak khan khirhfabu kha a uk in kan uk hna I, khrihfabu chungah pakhat le pakhat ngeihtiamnak, upatnak, dawtnak,ramnak le lungrualnak a um ti lo. Chim duhmi cu Fimnak cu a biapi tuk ko. Asinain kan fimnak lawng kan I rinh I Thiang thlarau nun kan ngei lo ahcun midang caah thilrit kan rak sinak tete zong a tam tuk. Cu bantuk hruaitu nih kan khrihfabu ah Keimah ti lungput a ngei i BU chungah thlachiat ruatnak um bak loin khrihfabu kan hruai tikah buainak a chuak peng nak hi a si. I ral ring!
2. Pope cawnpiakning le Tuchan cheukhat cawnpiakning zohtinak
Pope nih khamhnak pekhotu bakah an rak I ruah I, vancung kainak Lehhmah tiang an rak zuarnak nih Khrihfa nunzia a rak chiatter bantuk in tuchan khrihfa nun a chiattertu cawnpiak ning cu, “ Kan sual zongah kan khamhnak a tlau kho lo”timi hi a si. Khamh ka fiangcang ti I, ziaza thatnak lei nun I timh loin duh paoh in zuu, kuak, khaini, tikor….etc a tuahmi khrihfa mi tampi kan um cang.
“Ka sual zongah ka Khamhnak a tlau kho lo” timi cawnpiaknak kan ti tikah bia ngeih nuamlo deuh in van fianter ko usih law kan lairam ah cawnpiaktu cheukhat nih an chimmi cu “ khamh ka fiang i ka co cang hnu ahcun nu paw cung ka bawh zongah ka khamhnak cu a tlau kho lo”timi phun in cawnpiaknak a ummi nih hin zumtu tampi an“Psycho le Philo” ah a luhtuk tikah vancung kainak lehhmah aa rak I cawkmi phun in kan sual zongah kan khamhnak a tlau kho lo ti phun in an khuaruahnak ah a um ve tikah an nunnak kha thannak lei siloin duh poah nunnak leiah a hruaimi khrihfa kan tam tuk cang.
Hi cawnpiaknak hi lairam lawng ah siloin vawlei cungah thawngtha chimhtu tampi nih baibal cherhchan in cawnpiakmi a si caah el awk le zumhlo awk a har ngaingaimi cawnpiak ning phun khat a si. I kor 3:10-15 chung i a van langhtermi “inn cu a sung ko lai nain a mah cu khamh a si lo lai” ti te hna. Khamhnak kan co ri in vancung ah kan min cu tial a si cang caah kan khamhnak cu a tlaukho ti lo. (bia 13:8, 3:5,17:8, luke 10: 20, salm 69:28, exo 32:32 -33…..etc.. ) ti te hna le a dangdang ah baibal cherhchan tampi in an cawnpiaknak a um. Hi cawnpiaktu hna nih aa timhmi cu “khamhnak a co cangmi cu a sualthan kho ti lo, an sual thanmi cu khamhnak tling a colomi a si” timi lei khin an lakduhmi a si ve. A sinain mitam pi nih hi cawnpiaknak ruangah an khuaruah ning( Psychological thinking ) le zumhning ( Philosophical thinking) ah palhnak tampi a um caah hi cawmpiaknak hi khrihfa nunzia a tum chuk tertu cawnpiak ning a si tiah vawlei cung phungchim thiam min thang tampi nih an doh.
Tuchan ah vawlei cung ahhin Liberal cawnpiaknak nih khrihfa a let ter hna I, cawnpiaknak hmanlo nih “khrihfa iang”a kan ngeihter kho lo. Tahchunhnak ah David Servant nih a tialmi “ The Great Gospel Deception” cauk chungah cun USA ram cu vawlei cungah khrihfa ram timi a sinain “khamhnak kong cawnpiaknak hmanlo” ruangah a sual bikmi ram ah a cang a ti.
Dr.Haivunglian nihrungcin@yahoogroups.com biaruahanak ah USA ram sining a rak langhtermi cu laimi tampi nih America cu second vanram or Paradise a ti tawn. Mitampi nih America rumnak, fimnak, thiamnak, minung dawhnak, motor tamnak, lam thatnak, vanlawng tamnak, le zeizongte thatnak lawngte zoh in, America cu, vanram nak nuam an ti ve. Asinain laimi mi tampi nih America sining a thatlonak kha kan rak hmu kho ve tawn lo. America a chiatnak, a harnak, a thatlonak, a chamhbaunak le tih a nunnak vialte kan hmuh lo tikah an nunning thalo kha i cawn a fawi te. America hi, zohchunh awk tlak a sinak tampi a um nain, a chiatnak a tam tuk ve. Lak ding le cawnding tampi a um. Hlawt ding le laimi sining he aa tlaklo mi tampi a um ve. Kan then thiam lo ahcun, hi ram cu, laimi kan hrawhnak ram pakhat a si kho tiah ka ruah.
Aruang tampi lakah "Democracy le Freedom(zalonnak)" an uar tuk ruangah, "freedom abuse" an tuahmi a tam tuk. Cu nun nih cun khrih mui a cuanter kho ti hna lo. Cucaah USA cu:- mithah lainawn a tambiknak ram, vaa cung paduh a tambiknak ram, nuva tangthen a tambiknak ram (50-54% an ithen), fir a tambiknak ram, thawngtla an tambiknak ram, tlaihhrem a tambiknak ram (second paruk ah nu pakhat an tlaihhrem ti a si), lakfa pawi a tambiknak ram (kum khat ah lakfa 1300000 renglo an chuak), nu pakhat nih va voi tambik neihnak ram (mi pakhat va 16 ngeimi tampi an um), kumtlinglo va ngei tambiknak ram, le tawzuar tambiknak ram pakhat ah aa chuah cang ai.
Minung tampi nih cun, nu le pa sualnak cu lentecelh tluk in an ruah men. Vacung paduh cu, va le umlo kar ah "um har pheng thil" men ah an ruah. Nupi le taw zuar cu, family income ah an chiah men. Rili kam khua tampi ah, college le tanghra siangngakchia pawl, nuamcen le chun laicer ah, nu le pa sualnak a bubu in tuah le video thlak, nu nih an chiatha piah kha, "tuition fee" kawlnak ah an ti men. Democracy freedom timi bia hmang in, mah bantuk nunzia a hmangmi, an karh chin lengmang cang. Bible le Pathian a ralchanh mi mifim an tam tuk cang fawn. Bible cu, mifimpa Darwin cawnpiaknak nih a lan chin lengmang. Atheipar cu, Pathian zong tih lo; bible zong zumh lo; minung nunnak zong upat le tihzah a um ti lo. Hi nun hi Pathian a bia lomi hna ram zong ah tampi a um ko nain zeiruangah dah khrihfa ram a simi USA ram ah hi tluk rumro hin an sual ti ahcun "Democracy le Freedom(zalonnak)" an uar tukmi nakin cawnpiaknak deu zumh palhnak bak a si tiah thawngtha chimtu tampi nih an chim.
Khamhnak taktak:
Pathian nih vawlei a kan dawtnak or a kan khamhnak cu a tlau kho taktak lo. Johan 3 :16 chungah Pathian nih vawlei hi a dawt hrinhrang caah a fapa ngeih chunte kha a pek a ti. A cung biafang kan zoh ahcun Pathian nih a dawttuk hrimhrim mi hi “khrihfami” lawng a ti lo “vawlei” a ti. Cucaah Pathian nih hin muslim, hindu, budha, biaknak ngei lo…….etc a dawt dih hna caah a fapa cu minung vialte caah a kan pekmi a si. Asinain Pathian nih cu a kan khamhnak cu minung lei in a cohlan I, a thih tiang fek tein aa bochan peng lo or a zumh penglo ahcun Pathian khamhnak cu a hmu lai lo. Kan khamhtu Jesuh hrimhrim nih a kan cawnpiakmi cu “a dongh tiangin a fekmi cu khamh an si lai”(matthew 24:13) a kan ti. Hi bia hi paul, peter le zultu pawl chimmi a si lo. Pathian fapa Jesuh bak nih a hmurka bak in a kan cahtami biafang a si.
Vancung kainak lehhmah aa cawk i khamh ka si cang tiah duh paoh in sualnak a rak tuahmi hna nun bantuk in, tuchan zongah“camping” kainak in khamh kai fiang cang! Ka min cu vancung ah tial a si cang! Ka thlarau cu Pathian sinah a um cang! Ka min cu vancungah tial a sicang, ka sual a si le Pathian dantaknak ka tuar ko lai I, kan thlarau cu khamh a si ko lai timi zumhnak le ruahnak nih mitampi kan zumh ning le kan khuaruah ning a hrawh caah khrihfa nun ah Khrihfa iang kan ngei kho ti lo. Cucu vawlei cungah ramkip lawng silo in kan lai miphun chungah tampi a um cang.
A taktak cu Pathian khamhnak cu Pathian pekmi a si I minung nih tuannak, felnak,dinnak,le I zuamnak in co khawh a si lo. Pathian khamhnak cu Pathian vel thawng lawnglawng in a lak tein a kan pekmi kha kan cohlan i kan thih tiang fek tein kan zumh, kan i nunpi, kan thanter peng ding kha a si. Cubantuk nun a ngei cangmi cu a tluk sual zongah ngeihcihnak in a kir than peng. Cucu “ khamh hmuh tlak zumhnak ” a comi taktak nun cu a si. Sualnak a tuah sual hmah ah a sualpeng kho lo.( David, Peter, …etc). Cusiloin sualnak kan tuah zongah kan khamhnak cu a tlau kholo timi cawnpiaktu pawl hi cu Pope nih khamhnak kha fawite in an rak tuahmi vancung lehhmah zuarnak he aa lomi cawnpiak ning phun khat a si I, Laimi tampi nih hi bantuk cawnpiaktu hi khawi ka kan umnak paoh ah kan I ralrin awk a si.
Biafunnak
1962 lioah Vatican khua ah tuahmiSecond Vatican Council (Vatican II) cu St. Peter’sBasilica biakinn ah Roman Catholic Pope John 23rd hruainak in tonnak an ngei I, hi council cuEcumenical Council an ti. Hi Vatican IIahhin Pope nih an phunglam vialte kha an remdih cang. Phundang in kan chim ahcun Pope an piangthar cang kan ti khawh. An zumhning zong an thlen cang. Baibal ca mikip nih rel khawh a silomi kha, rel khawh a si cang. Nupithitnak kong ah RC zong nih Bu dang thit khawh a si cang. RC zumhnak duhlomi hremnak le thahnak a dai cang. “ka palh” timi hi Pathian nih a duhbikmi nun cu a si bantuk in Pope nih an sining kha fakpi in an van I zoh tikah an sining le lungput kha an van thlen I, remnak le theihthiamnak tampi a hung um cang.
Lai miphun kum110 a sicangmi khrihfa nih zei bantuk kan lungput nih dah kan khrihfabu le kah miphun chungah buainak a chuahter? Pope bantuk in kan lungput,zumhning le kan pomning kha a hmantuk in kan I ruah sual maw? Kan hman tuk kan tinak nih khrihfabu or kan miphun chungah harnak,buainak, le thencheunak kan tlunter sual maw? Kan mipi hi a ping ah kan hruai sual hna maw? Kan nun hi zoh than le cuanh than kan herh cang lo maw?
Kan miphun khirhfa Iang kan ngeih khawhnak dingah ka ruahmi cu:-
1.Kan Lai miphun chungah Pathian riantuantu Pastor hna le Evangelist hna nih kan cawnpiak ning aa dangnak Dotrine kha faktuk in soiselnak le dohnak kha ngol cang usih law kan miphun pi nih a herh cangmi thlarau biatak a simi “khrih nun”kan ngei khawh naklai kutsih in tuan cang u sih.
2.Kan khua caan a chiat bantuk in cawnpiaktu deu an chuak chin lengmang. Cawnpiaknak deu cu kan theih khawhnak lai Jesuh nih bia a kan cah tami cu “ an theipar in rak zoh hna u a kan ti” ( Matt 7:15-20,Matt 12:35,Luke 6:43-45).“Biachim naal” hi pianthar a si lo. Hrinthan or lungthlen or piangthar or zumhtu timi cu “Nunthlenmi” hi a si. Nun thlennak taktak a ngei lomi cawnpiaktu cu an theipar in hngalh khawh an si. Kan khrihfabu ah cawnpiaktu deu hi ralrin kan herh cang.
3.Kan ram nih "Democracy le Freedom(zalonnak)" a hmuh khawh naklai a lamkip in riantuantu hna nih Pope bantuk in a fimbik,a thiambik le a hngalbik bantuk in kan I ruah I, kanmah duhning lawngin suaisam I, hruai hi a fawi tuk. Cu bantuk nihcun hruaitu pakhat le pakhat karlak ah I hmuhthiam lonak nganpi a chuahter I, Miphun thazaang a derter tawn. Pope nih an palhnak an I hngalh I, an nun an I rem bantuk in miphun hruaitu hna zong nih kan sining zohthan in “lungthin pipa taktak” he kan miphun hruai ko hna usih.
Kan miphun damnak ding caah ruahchannak nganpi he,
Pastor Sang Uk Cung
Serampore College/University
India.
Subscribe to:
Posts (Atom)