ATU CHAN LAIMI KAN I THLEN NING: DO THLEN KAN HERH

By

Rev. Dr. Dennis Shu Maung

Philippine Chin Christian Fellowship Retreat

Vista Delas Islas Resort Hotel

(100 Islands), Philippines

December 29, 2010-January 1, 2011

(Krismas le Kumthar thluachuah vialte cu nan cungah um ko she)

Biadomhnak

Vawleicung chan aa thlen lengmang bangin Laimi kan nunning zong hi ai thleng lengmang ve cang. Laimi kan I thlenning hi a fiang deuhin hngalh dingah hlanlio Laimi kan nunning zong telh chih a herh ko. Cucaah, Laimi kan I thlenning hi keimah ka theih tawkin ka van langhter ve lai.

Hlanlio Laimi

Hi zawn ahhin Laimi kan thawhkehnak te hna nakin kan khuasakning te hna le Laimi nunzia kha ka hleer deuh lai. Laimi cu mah chung a ttanh tuk mi (family, relatives clan oriented) kan rak si caah phun (clan) timi hi tampi kan rak ngeihnak asi. Cubantuk chungkhat rualchan le hawikom khuakhat laikhat ttanhnak nih thilttha tampi a chuahpi ban tuk in thil dawhlo tete zong a rak chuahpi mi a um len ve.

Lai Ral le Lai Bawi (Bawiphn le Chiaphun)

Hlan liopi ahhin Laimi hi kanmah le kan umnak hoih cio in hmuncuh le phuncuh kan rak hngalh caah khuakhat le khuakhat ral an rak I tu hna. Ral a sungmi khua poh kha ral a teimi khua sal ah an taang tawn. Ral a teimi khua a uktu pa nih khan a sungmi khua hna sinah khan longa (harvest tax) a rak kholh tawn. Ral a teimi le chungkhat rual ttha unau angeimi le rawl ngei sakap mi hna nih khua kha an humhak I an rak uk hna. Kha bantuk in a rum le a ngeimi hna nih khan puai an tuah I khakha "a bawi" "khuang a cawi" "bawipi, bawite a bawi" timi le "chia" timi a hung chuak ve. Bawiphun uktu hna nih an hruainak hna thawngin "khuasim", ti le "sal tleih" ti hna a rak um tawn. Sihmanhsehlaw atu ahcun kha bantuk kha a um ti lo I fimnak a ngeimi lawng kha hruaitu an hung si ve cang.

Laimi Nunzia; Hlanlio ahcun Laimi cu zu le sa he a ciahmi kan rak si ko nain zu le sa kha kan rak I teiter ballo. Puai tuah le laamserh tik zongah bu piin a tuahmi kan rak si. Zu rit ko hmanhah mah le mah a tlaikhip khomi pawl kan rak si. Cu nihcun Laimi hi nunzia a chia mi pawl cu kan rak silo ti kha a langhter ko. Laimi hi mi ralttha ngaingai le zumhawktlak ngaingai mi kan rak si tiah an ti tawn.. zeitihmanhah biakam a let ballo miphun le cunglei bawi te nih chimhmi poahpoah kha a fel tein a tuah tu, bia a ngaimi kan rak si an ti. Cu caah miraang uknak lio zong ahkhan Laimi cu mirang nih an rak kan zumh khun tiah an chim tawn. Laimi hi kan Bible chung I kan hmuh mi Joseph ban tuk hi kan rak si ko rua hih.

Hlanlio Laimi Dawtnak Langhternak

Cun innpa chakthlang a daw kho ngaingai mi kan rak si fawn. Zu an suat, nga an thlei le sa an kah tik pohah an innpa an chakthlang kha an hleh ve hna. Faangthar buh an ei tik zongah an innpa kha an coih ve tawn hna. An herhpang pohpoh kha pakhat le pakhat an I hlan I an I bawm hna. Ka hngalh ttheu tawnmi cu Laimi nih thil suknak satpia tiangin an rak I hlanh tawnmi kha asi. Satpia cu thil tamdeuhsuk ahcun a dih khomi asi. Kha hmanh kha an innpa an chakthlang an rak hmanter ve tawn hna. Zeitluk nunzia dawh dah an rak ngeih ti cu ruat ve hmanh uh. A ttha tuk nan si cio ko lo maw? Khualtlawng lamkal hna zong kha an rak dawt hna I chuncaw hna an rak ronh tawn hna. Mileng sakai hna zong kha an ngeihmi tete an rak pek tawn hna. Khua khat laikhat ah thihloh hna a um sual tikah an rian ttuan kha ngol zau in ruak humhnak ah an kal dih I an tthutpi hna. Laikhat ah nuhmei ngakttah an um ahcun a si khawh chungin an bawmh hna. Lo te hna zong an va thlawhpiak hna. Thlaizuun a hung um tikah dawhlo ttialo pawl kha an kawh hna I "thlai rak I zuun ve uh" tiah an ti hna I an ngeih kha an hrawm tawn hna. Kha bantuk kha nunzia a ttha mi an rak si.

Hlanlio Lai Tlangval le Lai Nungak: Laimi tlangval nih hin nungak pawl hi pangpar bantukin an rak zoh hna. Nungak cu a tongh hmanh an rak siang hna lo. Nungak I cuh hna a rak um ballo. Khuachung nungak dawh hna cu khuachung tlangval dihlak caah an rak si ko. Hmunkhat ah nungak inn ah leengkhomh hna zong an rak tuah tawn I nungak zong nih a ho poh kha thleidannak um lo tein a rak dawt dih ve ko hna. Tlangval pawl zong nih nungak I cuh lengmang le I velh hnawh I enton hnawh lengmang tibantuk kha a rak um ballo. Cun nungak zong a si ah nutung zong a si ah nu pohpoh hi velh le deen phung asi lo tiah rak pom a si. Nu a vel mi pa pohcu pachia, santlailo ah rak chiah an si tawn. Pasal, tlangval pohpoh cu nungak, nutung hna he I siik phung asi lo ti bantuk a rak si deng ko. Kha bantuk kha nunzia dawh ngaingai a rak si. Laimi nunzia (lungput) ttha hna cu (a tampi chungin a tlawmpal te lawng ka rak langh ter lai)

1. Pathian biak duhnak

2. Dinnak, tthatnak le zumhtlakmi sinak;

3. Dawtnak, zawnruahnak le zaangfahnak;

4. Zuamnak, termaknak le pacan/nucan cuhnak;

5. Nawl ngaihnak, upatnak le toidornak hna hi an si.

Hi hna he ralkah in:

Khatlei kap in kan zoh ahcun nunzia a chia ngaingai mi pawl zong cu an rak um len ve ko. Sal an tlaih tikah a phunphun in an rak hrem hna an vulhpamh hna tite hna zong a rak um len ve ko. Puai tuahnak ah I velh le I cumh te hna zong a rak um len ve ko. Cu bantuk in mifir mi tthalo hna zong an rak um len ve ko. Sihmanhsehlaw tthatnak in chiatnak cu tei ter khawh a si cang. Laimi nunzia chia (lungput chia) hna cu: (a tampi lak ah a tlawmpal te lawng ka rak langhter lai)

1. Mi soi, mi thangchiat le mi deh; (a phi chuak cu I tthennak)

2. Muici thlennak (sining hlohnak); (a phi chuak cu Lileennak)

3. Porh le forh ngaihnak; (a phi chuak cu mi nihsawhnak)

4. Zu ritnak le buaibainak: (a phi chuak cu Liampaalnal)

5. Can hman thiamlonak hna an si. (a phi chuak cu Sifahnak)

Zisu Khrih Thawngttha a hung phan

Thawngttha bia a hung phanh tikah Siangbawi tenih Laimi nuphun hoih in phung an rak ser I an rak kan cawnpiak hna. Nawlbia kha an cawmpiak hna I Laimi laamserhnak le khuangcawinak hna kha an van al. Zu khuan hna le zu din hna kha an vun khamh. Puailaamnak ah khuang le daar tum hna zong an vun thloh hna. Laiphun in tuahser mi vialte kha an ngolter hna. A hmaisa Krihfa pawlcu Laimi kan nunzia dawh kha Khrifa phung chungah an luhpi I Khrihfa nunnak ahkhan a dawhtuk ve. Cucu pakhat le pakhat zawn I ruahnak le I bomhchanhnak hna kha an si. Cheuhra cheukhat pek hna zong kan rak fel tuk. Chungkhar ah Pa nih faar a hlam ahcun fartlep tlephra ah tlepkhat kha biakinn ah a chuahpi. Nu nih thing a hlam ah thingthu thuhra ah thukhat kha biakinn ah a chuahpi. Cu ti cun an thlai zuunmi zong Pathian an pek. Thlai an zuun hmaisa bik le sattil kherhring fa upa bik hna kha Pathian caah an pek. Thluachuah an hmuhmi chungin innpa chakthlang zong kha an tthenh ve hna. Khualtlung salam caah an ti I rawl zong tam deuh in an chuan tawn. Rawl ttaam tihal mi hna caah an ti I rawl an chumh zongah a hlei deuh in an chumh. Cubantuk cun nunzia ttha kha Khrifa phung chung ahcun an hun luhpi. Cuticun Laimi Khrifa cu Pathian a ttihmi le nawlbia a ngaimi le nawl a ul mi kan rak si.

Cu pinah kan nunning hna zong a hun I thleng I kan inn sakning te hna le rawlchumh rawl eining te hna zong a hun I thleng. Thenhhlimhnak lei le khuasak umtunak lei zongah kan I thleng deuh. Kan thilpuan hruk le aih te hna zong a hung ttha deuh fawn. Kan lam le kan sul hna zong hlan bantuk in ttum sawhsawh zumhlh kha si ti loin a kau deuh le a ngan deuh in hun ser a si ve cang. Zawtfah sual tik zongah I tholpnak ah a hung ttha deuh cang. Sihmanhsehlaw, tthatnak lei kan hngalh, kan tuah I tthat deuhnak kan panh kan ti sinah chiatnak lei zongin kan tthangcho ve. Cucaah lungfim kan herh. Lungfim tein Do thlen kan herh cang.

Fimthiamnak le Do thlennak: Mirang uknak a hung um sinah fim cawnnak sianginn hna anhung chuak I Laimi nih fim kan hun cawn. Kan hung fim thiam hna I kan Lairam ca le kan Laimiphun caah chan he a tlaak in thil tuah khawh kan van I zuam hna. Nunphung chia le nunzia chia hna kha thlen khawh I zuam a rak si. Khrihfa phung le fimthiamnak a hun I kawp tikah kan nunning zong kha thlen a hung si ve. Khakha a ttha ngaingai mi a rak si ko. Uknak zong kha miring uknak bangin uk a rak si ve I a ningcang ngai ko. Laimi nih kanmah le kan palai (aiawhtu) hna kan hun ngeih ve hna. Fim cawnnak hna zong kha khua ngan deuhdeuh ahcun ahung um ve. Laimi nih laica le Laiphunglam hna kan rak cawn ve. Mirang ca zong biatak in rak cawn le rak hman a si an rak ti kha. Vanchiat kan ti lai maw vantthat kan ti lai dek, kawl miphun nih uknak kha an van tlaih I Lairam le Laimi cu kawlmiphun kut tangah kan vung tla. Lai ralkap hna zong kha kawl ralkap ah van tlen aa si. Laimi zong kan ram a har ca le kan si a fah caah kan fanau hna cu ralkap ah an tla. Cu tikah kawlmi nunphung le nunzia kha an van I lak, kawl nungak an vun tthit hna I kawlram nelrawn ah inntung an bunh colh tikah an hrinsor hna cu Laiholh an chim thiam ti lo I kawl miphun bantuk an hung si. Cu bantuk in fim cawnnak lei zongah kawlca lawng tein cawnpiak kan hung si chap rih, a hnu bikah kawl ralkap hna zong kan Lairam khuapi deuhdeuh ah an hung um tikahcun Laimi kan nunzia hi a hung rawk chin lengmang cang. Mi hlen le lihchim zong kan thiam ve cang. Kan nungak dawh hna an nunzia zong a hung rawk deuh cang. Khrihfa biaknak zalong lo ngai in a hung si cang. Hihi chiatleikap thlennak kan ti lai cu. Hi bantuk hi remh tthan ding ah rian ngaipi kan ngei hoi.

Khat lei kap in Lairam hi a caar tuk I sui le ngun a chuah lo caah kan fanau hna hi fimnak lawnglawng kan cawn ter hna. Kan fanau hna nih BA, BSc, MA, MSc, PhD hna an hung awng hna I kan Lairam te hi a tthangcho ziahmah ve ko lai tiah kan tha a nuam ko. Uknak a chiat caah le pawcawmnak a har caah fimnak ngei deuhdeuh le thil a tuah kho deuhdeuhmi Laimi tam deuh cu kan fanau hna kha ramdang ah kan kal ter hna I ramdang ah fimnak an cawng, rian an ttuan I inn lei nu le pa le rualchan a zohkhenhtu an hung si. Hi bantuk hin Laimi hi kakip hmunkip ah kan hung um ve cang. Hihi a tu chan Laimi kan I thlennak nganpi pakhat cu a si. Hi bantuk kan hung si lio te ahhin I ralrin tuk kan herh mi cu "miphundang hnar in thli dawp lo ding; si raang I thuh zau in keizong va raang ka si ve" tiah ti lo ding hi an si. Ramdang a um mi kan fanau hna nih computer fimank hmangin pakhat le pakhat I pehtlaihnak le ruahnak I cheuhnak hna an hun ngei. Laiholh le Laica hna zonghi tthancho ter ding kan hun I zuam ve cang. Vawlei miphun hna an nunning hna zohin kan Laimi phun zong tthanchoter dingin ruahnak le timhnak hna kan hung ngei ve cang. Hi can lio te ahhin ramdang a ummi Laimi hna le kawlram I a ummi Laimi kannu kanpa, kan u kan nau hna he fek tein pehtlaihnak kan ngeih a hau fawn. Ramdang a um mi Laimi hna zongnih peng le ram, khua le tlang hoih in ruahnak a bi tukmi ngeihlo ding asi. Laimi mino cheukhat hna cu peng le tlang ttanh in ramdang zongah an buai cuahmah tawn ti zong kan theih tikah ngeihchia ngaingai asi. Ramdang I um khawh timi hi kawlram minung nuai 50 lakah minung singkhat kha ai kan awh khawh tinak le ramdang a umi Laimi pakhat nih Laitlang a ummi Laimi thonghra kha aiawh asi ti kha hngalh I lungfim te le Laimi hawikom hna he lung rual tein umtti khawh I zuam kan herh. Midang nih karkhat an phau lioah karhra kan phau khawh a herh.

Bia donghnak:

Thlennak kan ti tikah a ttha lei thlen le a chia lei thlen ti in a um phung asi caah Laimi kan I thlen ning hi a ttha lei ah kalpi khawh dingin I zuam hna usih. Hi bantuk I kan I thlen lio ahhin kan ram le kan miphun zong hi lamding hmuhsaktu Pathian sinah kalpi khawh kan I zuamchih a hau. Cuticun Laimi a kan komh khotu hi fimnak in siseh ti zong ruat cio hnek usih. Fimnak hi pangpar dawh an si I dawhnak phunphun an ngei. Cucu kan komh hna tikah dawhnak a lang khun. Fimnak sangpi a ngeimi hna zong nih toidornak ngeih I zuam u law midang kha va soi lengmang hna hlah u. fimnak sangpi kan timi hi fimnak rilipi chung I tidor pakhat te lawnglawng a si ti kha hngal ve cang u sih. Hihi atu Laimi kan lungput siseh. Atu chan Laimi kan I thlenning nihhin Lairam le Laimi tthancho nak caah lam onhtu si ko she tiah lung chung saduh thahnak nganpi he ka ruahnak hi ka langhter ve.

Note: Lai timi biafang hi Chin ti le Lai miphun timi hi Chin miphun ti-in ka pompiak u.

THIKAI ZAWTNAK

(The Silent killer)

U le nau hna, a liam ciammi kum (20) hrawng lio ahkhan cun, thikai zawtnak cu Laimi nih mirum zawtnak phun deuh lawng ah rak ruah a rak si. Cuti i kan nu kan pa hna nih an rak ruah zong cu an palh hrimhrim lo; zeicaah tiah, hi zawtnak hi a tam deuh cu mi neinung le mi um awl deuh mi hna pawl sin lawng ah a rak lang tawn mi a si taktak. Sihmanhsehlaw, tuchun ni ah cun Laimi tampi hna cu ramdang kan phaan i, hlan lio ah mirum tiah kan rak ti tawnmi hna dirhmun ahkhan kan hung um ve cang a si lai, thikai zawknak cu kan raal nganpi pakhat ah a hung cang ve cang. Ngandamnaklei research a tuahmi hna pawl nih an chimning ah, America ram ah thikai zawtnak a ngei mi cu 30 millions hrawng an si, ti a si. Culak ah 30% nih cun zawtnak an ngeih le ngeih lo cu an ihngal lo, tiah an ti fawn. Cu ca-ah kan nih Laimi hna zong nih kan ngandamnak dirhmuh cu a thar in kan ibih tthan a hau ve cang rua tiah ka ruah.

Ttih a nunning: Thikai zawtnak cu ttih a nuntuk ca-ah, nitlaaklei ram pawl hna nihcun ‘The Silent killer’ ti tiang in tuchun ni ah cun min an peek. Zeicaahtiah, thikai zawtnak cu mitampi nih ihngalh ttung loin rak ngeih khawhmi zawtnak a si caah, ihngalh lo karlak ah kan nunnak cu duhsah duhsah in a ei lengmang i a donghnak ah cun, ruahphak lo thihnak tiang taksa nih a ton tawn. Cutik ah, ziah! nizaan ah cun dam hirhiar tein a um ko ttung tivial cu, kan chim khawh tawk a si tawn. Cu lawng a si rih lo, hi zawtnak nihhin, kan nun chung vialte hawilo tilo in mizeng ah a kan canter khawh fawn rih.

Thikai zawtnak cu zeidah a si?: Thi a kai le kai lo tahnak ahhin thil pahnih aa kawpmi a um. Cucu Systolic pressure le Diastolic pressure ti an si. Doctor te nih BP tahnak thilri cu kan ban puam cung ah an van chiah i hnakhaw ngaihnak in an ngaih tik ah, kan lung nih kan thi a cik chuah thawng cu theih khawh a si. Cucu thi-tur kan ti ttheu mi hi a si. Cu thi-tur thawng, hnakhaw ngaihnak in ngaih tik ah hei theih khawh hmasatbiknak (a thawng a sancemnak) ri tecu Systolic timi cu a si i, hei theih khawh hmanungbiknak (a thawng a diincemnak) ri cu Diastolic tiah ti a si ve. Cu ca-ah, Laimi nihcun Systolic pressure cu ‘cunglei thi’ tiah kan ti i, Diastolic pressure cu ‘tanglei thi’ tiah kan ti. Cunglei thi 120 le tanglei thi 80 (120/80) BP hi zaaran (normal BP) a si. Cunglei thi 140 le tanglei thi 90 hrawng a si ahcun, cucu BP sang (border line) ah ruah a si. Sihmanhsehlaw, cucu kum (60) cunglei minung hna ca-ah cun BP sang ah ruah a si lem lo. Asinain, Kum 30/40 kuakap minung pawl ca tu ah cun, cucu daithlanh ngam ding a si ti lo tiah an ti.

Zeiruang ah dah thi a kai?: Thikai zawtnak cu phun thum a um caah pakhat tete in hun chim kan hun izuam lai.

i) Pakhatnak cu ‘Essential hypertention’ ti a si. Hihi mitambik nih an ngeih ttheumi thikai zawtnak cu a si. Zawtnak a chuah nak chan cu, kan thil ei mi hna ruang ah hin a si bik. Thau tthalo phun ‘saturated fat’ timi hi cawsa, voksa, mehehsa, le a dang sa sen phun (red meat) pawl ahhin tambik a um. Hi bantuk sa pawl kan ei caan ah, kan einak kheng hmanh khi ti sa le chaphiat in heh tiah hnawh hnu lawng ah a thiang tawn ticu kan theih cio lai dah. Cu bantuk tthiamtthiam cun, kan thau ei mi hna cu kan thikalnak thihri peeng chung ah an ibenh i, cucu taksa lumnak men nih cun zeiti hmanh in a thianh kho ti lo. Cutik ah, duhsah tete in kan thihri chung cu a hung bi chin lengmang i, kan lung nih kan thihri peeng chung i thisen a hei cik chuak nak ah hnahnawhnak a hun peek cang. Cuticun, thikai timi cu ithawk colh a hung si tawn. Cun, Essential hypertention timi thikai a chuahtertu a ruang dang hna cu - zudin, drug tongh hman, kal tthat lo, nauhlatnak sii ei tamtuk, ci thlah, rawl ei tamtuk, lungre theih tuk le taksa khing rihtuk tehna an si.

ii) Pahinhnak cu ‘Secondary hypertention’ ti a si. Hihi cu mi sawhsawh ca ahcun, phaan awk a um tuk lo. Nau pawi ruang le kal tthat lo ruang deuh ah a chuak mi a si. A beengbai deuh ngaingai mi a si nain ralrin cu a herh ve tthiamtthaim.

iii) Pathumnak cu ‘Malignant hypertention’ ti a si. Hihi ttih a nungbik mi le mi nunnak a la biktu a si. Zeiruang set ah dah hi zawtnak a chuah ti cu mithiam mi hna nih tuchun ni tiang fiangfiang ngai in an thei kho lo. Sihmanhsehlaw, thikai zawtnak caan saupi a rak ngei tawn cang mi hna sin ah tambik a lang tawn ti tucu hmuh a si. Cun, Kal tthalo mi hna le naupawi mi hna sin zong ah zeimaw caan ah cun a lang ve tawn ti zong hmuh a si. Hi zawtnak nih a tlaak mi hna cu an thi kha hmakhatlo ah a kai i, (240/120) BP tiang a phaan ttheu. Theih khawhnak symptoms hna cu – khuahmuh a fiang lo, mittlaang a phing i van chiat ahcun mit cawt hlan khawh a si; cun, lung a mit i luak a chuak kho fawn, mi cheukhat cu an ttaang zong a faak. Rianrang te i izohkhenh lo ahcun, taksa ttengnge dangdang le abik in kan lung, kan kal, kan thluak hna cu chikkhat kar loah a hrawh dih khawh. Cun heart attack zong nih hmakhatlo ah tlaak i thih khawh a si. Dam thai tilo in zen khawh zong a si rih fawn. Cu ca-ah hi bantuk zawtnak nih mi a chuah hnawh ahcun, a ran khawh chung in sizung panh cu thil tthabak a si.

Thikai zawtnak a langhning: Cunglei i kan hun chim cang bantuk khan, thikai zawtnak ka ngei tiah, fawite in itheih khawh colh nak ding Symptoms hi fiangfai tein chim awk a har ngaingai. Zeimawchel ah cun lu tehna a faak i lufah sawhsawh ah ruah a fawite. Cu ca-ah a tanglei i kan hun tarmi Symptoms pawl hi na ngeih ahcun, Doctor sin ah a rannak in i zohter ah a tthabik.

1. Tha dih ngai le zeihmanh ttuan zuam lo bantuk in na um maw?
2. Lufaak ngaingai in na um maw?
3. Na khua hmuhning aa thleng maw? (vision changes)
4. Na thi-tur a rang deuh in na thei maw?
5. Na ttang a faak ngai maw?
6. Na hna chung a khiing maw? Hnacheh thawng thei phun in na um maw?
7. Na thil chinchiahnak a tlau deuh in na hngal maw? (confusion)


Thikai zawtnak cu zeitin dah kan zohkhenh lai?: Thikai zawtnak zohkhenhnak i a biapibik cu kan BP (120/80) i chiah khawh izuam kha a si ko. Cucu kan ti khawh lo hmanh ah, cunglei thi (systolic) cu 140 tang ah um in, tanglei thi (diastolic) cu 90 tang ah umter hrimhrim izuam peng awk a si. Cu bantuk in thikai zawtnak ‘under control’ tuah khawhnak ding ca-ah cun, a tanglei thil hna hi zulh khawh kan izuam a hau.

1. Zeitluk rawl ttha a si ko hmanh ah tamtuk leh pek in ei lo ding. Mah le mah rawl ei isum khawh cu a biapi taktak mi a si.
2. Thau a si mi phun paohpaoh cu a tlawm khawh chung tlawm in ei ding. Inn zuat sattil sa (red meat) pawl cu a si khawh ahcun ei lo a ttha bik.
3. Zudin le kuakzuk cu hrial izuam hrimhrim ding.
4. Anhnah hring le thei a simi phun paohpaoh cu a tam khawh chung tam in ei izuam ding. Zeicaahtiah cun, anhring hnah le thei phunphai paohpaoh ahhin ‘fiber’ timi a tam i, cu nihcun kan rawl ei mi lak i thau a ummi pawl cu, lachawn nih ti a dawp bantuk khin a dawp khawh hna. Cu ca-ah, rawl ei khawh fatin te thei ei lengmang cu kan cin awk hrimhrim a si.
5. Khachuan raang (garlic) hi ni fatin tamnawn tein ei khawh izuam lengmang a ttha. Zeicaahtiah, khachuan raang nihhin BP a sang cuahmah mi hmanh a niamter khawh tiah sii lei mithiam mi hna nih an ti.
6. Mah tung san he aa phu tawk lo tiang in kiing i rihter lo izuam ding.
7. Ni fatin in calcium, magnesium le vitamin D ei izuam a ttha fawn. Vitamin D hicu nizung ceunak zong in hmuh khawh a si ca-ah ‘sunshine vitamin’ zong in auh khawh a si. Ni fatin minit (20) lengmang nitlaang tang ah um ahcun, kan taksa nih a herh mi zat vitamin D cu fawi tein hmuh khawh.
8. Ni fatin in taksa cawlcangnak (physical exercise) tuah lengmang ding. Amahbelte, thikai zawtnak a ngei i BP a sang pengmi nihcun tuah lo in taksa tu dinhter ziar ah a ttha deuh.
9. Doctor te nih BP niamter nak ding caah peek mi sii cu, tlolh lo tein an timi caan chung tiang ei hrimhrim ding. Zeicaahtiah, mizeimaw nihcun sii an ei ruang ah an thi a niam tthan mi cu, ka dam taktak cang rua tiah ruah zau in daithlang in an um sual tawn. Cutik ah, ruahphak loin an zawtnak a chuah tthan tik ah heart attack maw, taksa hrapcheu zennak (stroke) maw, thihnak tiang zong in an tong ttheu tawn. Hi bantuk sii a ei mi hna nihcun, kan zawtnak cu Sii nih a control chung mi a si tikha theih peng ding a si.


Cu ca-ah, u le nau hna, chanttim hlan ah kan taksa nih chiatnak a ton nak hnga lo, kan ei, kan din le kan cin phung hna cu hlaw in a tlo mi le a dam mi ‘lifestyle’ thar ah kal cang hna u sih.

Van Thawng Cung
BSc.(Bio), RASU, Burma
BEd. NEHU, India

Chirhchanh mi le theihternak: Health magazines, journals le articles ka phaak tawk tete, ka rel mi chung in ka duhnak zawn ka laak i ka ttial mi a si. Hi ca hi a hohmanh nih Legal Advice ah ruah khawh a si lo.

Note: Rungcin group i 31 March 2006 ah a ttial mi a si.

Lai phungthlukbia cheukhat

1.A dil na, a sat na……
2.Ahrut nih fim chim
3.Alut lei puan in pua, a chuak lei fung in tu
4.Amui zoh hlah, an aan in ngai
5.Arpi tap kaw, sahngar nih nak
6.Arsa ah a ruh, minung ah a phun
7.A ruh tum hlah, a hang na haap lai
8.Atleu mi lung poh sui an si lo.
9.Bawi pawng thut le cerh kam thlawh.
10.Bianem chim le lamphei kal.
11.Cakei nih seh le vom nih seh chih
12.Cang ai khur chung hrang
13.Cil chaaknak hmun ah tengh
14.Chungthu, leng naal
15.Deh lengmang ah, tlahpuk hmanh nih mi a at

16.Fakhat ngei le pangpar tonh
17.Falai chia le lolai chia.
18.Fahniang thih le ngalcar khawn
19.Furpi tihaal haal in….
20.Furpi nilin le pa te thin hun
21.Halkha nu le voksa hang
22.Hngaktah khua awng tong lo..
23.Hruh hmasa, fim hnu dung
24.Ka chim Gangaw, ka tlawn Hran Hring
25.Ka co lo nih zang ka zun, cho ttia lo nih tha ka la.
26.Ka kawi Ka ral ah cang
27.Ka lun lo nih chi ka barh
28.Kamlo chuncha
29.Leikak ti thlet….
30.Lih bia zumh le, ngeih thlem thongh
31.Lo kal tuhmui philh
32.Lopi nel le khengpi ne.
33.Lo zu nih inn zu pawn chuah
34.Lungchung uam mi duhnak in, lenglang i sik a tha deuh
35.Lungkar mai tenh
36.Mah fak le dimzu
37.Meitil le cengceh kar
38.Mi har ah, Dar Al
39.Mihrut kaa ah, bia ato
40.Mihrut pawng um khua a lum, buluk umnak ti anuai
41.Mi le mau hram
42.Mi lut dawn hlah, rul lut dawn
43.Mi nih bia lo chim hlah, ar nih hma lo cu hlah
44.Mi nunnak, van in tla
45.Na lung vom chu zat
46.Na pu zawm hlah, na taw kua lai
47.Neih lo chia, paam pheh chia
48.Nga thu pakhat nih nga vialte thut pi dih
49.Nu chimh co lo, zubui lam thlang ril
50.Nupi hlun helh than le buh thing lum..
51.Nupi tha nih rual za pum, nupi chia nih rual za then
52.Nupi vuak ding, darkhuang cumh ding
53.Nubia in bia tlu hlah, Siapiki in lam tlo hlah.
54.Nupi phuncir ngeih le kedanh tet denh
55.Paam lung ping, neih lung awng
56.Pa te thin tawi
57.Pasal biakam le tlah tem
58.Phihlik khengtlang vel in…
59.Rul le rul an ke a ni hmu..
60.Sakah hlan chawl phah
61.Sang lai innka dir
62.Seihnam thinh tha, nun thinh tha
63.Sia ruah tuar….
64.Sur vorh thiam lo, mah lu khuh
65.Ta te le thlam te
66.Tha hnem ka kawl, paam chin ka tong
67.Than Tlang holh le capo seih
68.Thih hnu ek ceh
69.Thingkawi le thingkawi a ni rem
70Thingtum leh long, nu leh long
71.Tipil bia le Kawl tlawng bia
72.Tho chu ngaw lo….
73.Tluk ceo le keucheu
74.Va te lianh le michia lianh
75.Vokpi vaak thal he kir, nupi vaak bia he kir
76.Vok thau in, voksa kio
77.Vomkhuai thi kaw, ngalhriang hnaak faak
78.Ui tlak co cuh cuh in……….
79.Uico bo nih mi seh lo
80.Uico vaak, saruh tong
81.Uifir ai phung hrung
82.Zawng nih a tawkheng ai hmu lo le, mi tawkheng a soi…
83.Zawng para tlei………..
84.Zawng lak ngau kaang ( scapegoat ti bantuk khi )
85.Zokhua holh le mizaw zoh nak

Ref: www.laiholh.blogspot.com chung ta ka lak chin mi si.